اعتکاف
وب سایت اعتکاف، پویشی در مسیر گسترش معنویت

آثار فردی اعتکاف

۲۲۳

آثار فردی اعتکاف

فاطمه مزیدی شرف آبادی

چکیده

سنت حسنه اعتکاف یکی از برنامه­‌های عبادی دین مبین اسلام است که آثار و برکات فراوانی به صورت فردی و اجتماعی به دنبال دارد .

انسانی که درگیر روزمرگی شده و در پی برآوردن خواسته­‌های شهوانی و مادی خود است، گرفتار پدیده ای به نام غفلت می‌شود که با شرکت در این مراسم عبادی و خلوت چند روزه با خود می­تواند خود را از آن رهانده و به توبه و بازگشت دست پیدا کند و با توجه و تضرع به درگاه احدیت جایگاه ویژه‌­ای را برای خود رقم بزند.

همچنین با کنترل نفس و تقویت اراده می‌­تواند به حضور قلب دست یابد و عنایات ویژه الهی را دریافت نماید. انسانی که مدام در حال ذکر و یاد خداوند باشد، خدا هم او را یاد می­‌کند و باعث می‌­شود که فرد به آرامش روحی و روانی برسد.

هدف برپایی مراسمی چون اعتکاف که از شعائر اسلام است و حتماً باید به صورت علنی برگزار گردد ـ تا از شرایط عبادت برخوردار شود ـ این است که  جوانان را برای حضور در مسجد و پرداختن به عبادت بی­‌ریا و خودسازی  تشویق کند. جوانان با حضور در اعتکاف با افراد خالص و مؤمن رابطه برقرارکرده و از بعضی جرائم و بزهکاری­‌هایی که در جامعه انجام می‌شود، دور می­‌شوند و می‌­توانند مسیر درست را از نادرست تشخیص دهند.

واژگان کلیدی

اعتکاف ، اعتقاد، درجات معنوی ،مشکلات روحی، عنایات خداوند، آبادی مساجد، تهاجم فرهنگی

مقدمه

دین اسلام دین جامع و کاملی است که برای سعادت و تکامل انسان وضع شده است. اسلام با برنامه­‌های اعتقادی و مذهبی همچون برپا داشتن مراسم مذهبی و شعائر دینی، به تبیین و تبلیغ ارزش­های دینی  و انتقال  آن به نسل جوان اهتمام دارد. یکی از این مراسم عبادی و شعائر،  برپایی سنت حسنه اعتکاف است .

در واقع انسان با حضور در اعتکاف و انجام اعمال و افعال عبادی این سنت حسنه، که به صورت جمعی صورت می پذیرد، با دعا، نماز، تضرع و توبه و انابه، توجه خداوند را به خود جلب نموده و با حضور قلب در مسیر رسیدن به شهود و یقین قرار می­‌گیرد، چنان که  نسبت به دنیا و مادیات بی رغبت شده و در پی کسب عنایات الهی برمی­‌آید .

همچنین برپایی چنین مراسمی در مساجد باعث آشنایی جوانان با مسجد شده و رفت وآمد در این مکان مقدس، انتخاب دوستانی مناسب، مؤمن و شایسته را به دنبال خواهد داشت .

اهمیت و ضرورت تحقیق

انسان در جامعه­‌ی امروز به هرکاری دست می زند تا بتواند به بهترین امکانات برای آسایش و آرامش برسد و این در حالی است که به هیچ چیز قانع نمی­شود و شعله­‌های زیادی خواهی­‌اش زبانه می­کشد . اگر انسان به شناخت خود برسد و هدف از آفرینش خود را در یابد آرامش و راحتی روح خود را درعبادت و رسیدن به لقای خداوند می­‌یابد که این مهم می­تواند در خلوت چند روزه  با اعمال و افعال خاصی که دارد صورت بگیرد و تلنگری برای درست ادامه دادن راه و حرکت به سوی رستگاری باشد .

سنت حسنه اعتکاف یکی از مراسم‌های جمعی عبادی است که فرد در خلوت چند روزه با رعایت حدود و ثغوری، می تواند به خودشناسی و خودسازی دست یابد و لذا اگر افراد جامعه بخصوص جوانان با این پدیده که از شعائر اسلام است آشنا شوند و از نتایج و بهره ها و برکات آن اطلاع پیدا کنند؛ با حضور در این مراسم، جلوی بسیاری از انحرافات و جرم­ها و انتقال فرهنگ‌های بیگانه در میان آنان، گرفته می شود.

بررسی مفهوم اعتکاف

شرط اصلی رسیدن به عبودیت بیداری و توبه و انابه است . گریه زمانی ارزشمند است که انسان را از انانیت در آورده و او را به سوی بارگاه احدیت عروج دهد .

مهمترین لحظات زندگی، زمانی می تواند باشد که انسان به عبادت خالصانه بپردازد؛ یکی از این زمان­ها که انسان می­تواند در جمع به عبادت فردی بپردازد حضور در اعتکاف است که بهترین فرصت برای پرش از سکوی منزل توبه می باشد.

توبه یعنی اعتراف به نقایص وجودی خود، محدودیت ها و داشتن خالق بی نظیری همچون الله که رحمانیت او دائما شامل حال بندگان می‌شود. پس حضور در اعتکاف و پرداختن به این عمل عبادی چیزی جز اعتراف در پیش خداوند متعال نیست. انسانی که در فراز و نشیب های زندگی مادی در حرکت است، با بهره گیری از این سنت الهی می تواند از علایق مادی خود کاسته و خود را در اختیار پروردگار متعال قرار دهد .

حضور در مسجد به مدت سه روز، گرفتن روزه، برپایی نماز و دعا و نیایش از اعمال و افعال این فریضه عبادی است و حدود و ثغوری هم دارد که باید رعایت شود از جمله خرید و فروش غیر ضروری،  بوییدن عطر و گیاهان خوشبو به قصد لذت، بحث و مجادله به منظور اظهار فضل و … .

مفهوم اعتکاف در لغت

اِعتَکَفَ یَعتَکِفُ اعتکافاً فی المکان : درآن مکان ماند و ازآن بیرون نرفت[۱]و نیز اعتکاف از ماده عکوف به معنای روی آوردن و گرایش به چیزی یا کاری همراه با کوشش و بزرگداشت می باشد[۲]و بیان شده ، توجه و روی آوردن به چیزی با همراهی و احترام و بزرگداشت آن. [۳]

مفهوم اعتکاف در اصطلاح 

اعتکاف عبارت است از ماندن در مسجد برای عبادت خداوند با شرایط خاص[۴] و همچنین عملی عبادی است که معتکف باید دست کم سه روز، با روزه گرفتن در مسجد جامع که در آن نماز جماعت معتبر اقامه می شود، بماند و جز برای ضرورت از آنجا بیرون نرود و همچنین باید در این مدت از گناه خودداری کند و در حال طاعت و عبادت به سر برد. [۵] و بیان شده : اعتکاف به معنای اقامت گزیدن در جایی است به طوری که فرد معتکف خود را محبوس و ملتزم به آن مکان بداند و این التزام ناشی از اهمیت و عظمت آن موضع باشد [۶] و نیز گفته شده : اعتکاف ماندن مخصوص برای عبادت است ، خواه آن عبادت متعارف باشد یا نه، و اگر قصد ماندن کند، بدون نیت عبادت یا بالعکس معتکف نیست . [۷]

سنت حسنه اعتکاف یکی از سازنده ترین برنامه های معنوی در اسلام است. و در جهت حرکت و تکامل انسان به سوی مقصد نهایی، یعنی رسیدن به کمال مطلوب می باشد.

فرد معتکف باحضور درمراسم پرشکوه و با عظمت اعتکاف اثراتی را برای خود رقم می زند که می توان به موارد زیر در خصوص آن اشاره نمود:

۱-۱ تاثیر اعتکاف بر اعتقاد

انسان قبل از آنکه به شناخت اطراف خود و نیک و بد آن بپردازد باید به شناخت خود رسیده و جهان وجودی خود را کشف کند تا بتواند استعدادهای درونی خود را پرورش داده و به کمال برساند . امیال و شهوات را کنترل نموده تا در مرتبه حیوانی خود باقی نماند . یکی از سفارش­های مهمی که پیامبران، عارفان و عالمان اخلاق به انسان داشته‌­اند توجه به همین شناخت خود می باشد. امیر المومنین علی علیه السلام می فرماید: «نالَ الفَوزَ الأکبَرَ مَن ظَفِرَ بِمَعرِفَهِ النَّفسِ»؛[۸] کسى که موفق به خودشناسى شود، به بزرگترین پیروزى دست یافته است…

خود شناسی مقدمه‌ی شناخت و محبت به خداوند می باشد. با دقت در آیات و روایات مشاهده می شود که خداشناسی یک امر فطری است که در وجود هر فردی وجود دارد ولی ممکن است که آن را فراموش کرده باشد. چنان که قرآن کریم می فرماید: فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفًا  فِطْرَتَ اللَّـهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا  لَا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّـهِ  ذَلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ وَلَـکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لَا یَعْلَمُونَ[۹] ،پس روى خود را با گرایش تمام به حق، به سوى این دین کن، با همان سرشتى که خدا مردم را بر آن سرشته است. آفرینش خداوند تغییرپذیر نیست. این است همان دین پایدار، ولى بیشتر مردم نمى‌دانند»

همه انسان­ها حتی فرزند مشرکان، هنگام تولد، معرفت خدا را همراه دارند و با فطرت الهی متولد می شوند.[۱۰] آفرینش انسان به گونه­‌ای است که در اعماق قلب خود با خداوند رابطه دارد  چرا که هر جا انسان از همه قطع امید کرد به خداوند روی می­‌آورد. قرآن کریم می فرماید: فَإِذَا رَکِبُوا فِی الْفُلْکِ دَعَوُا اللَّـهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذَا هُمْ یُشْرِکُونَ[۱۱] ؛ هنگامى که بر کشتى سوار مى‌شوند، خدا را پاکدلانه مى‌خوانند، و چون به سوى خشکى رساند و نجاتشان داد، به ناگاه شرک مى‌ورزند.

اگر انسان بتواند قلب و دل خود را صیقل دهد و به اعماق جان خود راه یابد این رابطه را پیدا می کند. دعوت همه پیامبران الهی در طول تاریخ، شناخت و پرستش خدای یگانه و نهی انسان از پرستش موجودات دیگر بوده است قرآن کریم می فرماید: وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِی کُلِّ أُمَّهٍ رَّسُولًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّـهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ  فَمِنْهُم مَّنْ هَدَى اللَّـهُ وَمِنْهُم مَّنْ حَقَّتْ عَلَیْهِ الضَّلَالَهُ  فَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانظُرُوا کَیْفَ کَانَ عَاقِبَهُ الْمُکَذِّبِینَ؛[۱۲] و در حقیقت، در میان هر امتى فرستاده‌اى برانگیختیم [تا بگوید:] «خدا را بپرستید و از طاغوت [فریبگر] بپرهیزید. پس، از میان ایشان کسى است که خدا [او را] هدایت کرده، و نیز کسى است که گمراهى بر او سزاوار است. بنابراین در زمین بگردید و ببینید فرجام تکذیب‌کنندگان چگونه بوده است.

بنابراین روش معقول و مشروع در اعتقاد به یک آیین آن است که انسان گام نخست را با عقل و اندیشه بردارد و با دلایل کافی و قانع کننده، به خدا و پیامبر او معتقد شود و حقانیت وحی را بپذیرد.[۱۳] و با تلفیق عقل و نقل در مباحثی چون نبوت و امامت و ولایت فقیه بتواند در تحکیم اعتقاد خود حرکت کند. امیر مومنان حضرت علی علیه السلام می فرمایند : « ذلِکَ الْقُرْآنُ فَاسْتَنْطِقُوهُ، وَلَنْ یَنْطِقَ، وَلَکِنْ أُخْبِرُکُمْ عَنْهُ: أَلاَ إِنَّ فِیهِ عِلْمَ مَا یَأْتِی، وَالْحَدِیثَ عَنِ الْمَاضِی، وَدَوَاءَ دَائِکُمْ، وَنَظْمَ مَا بَیْنَکُمْ. ».[۱۴] اسلام طرحی است کلی و جامع و همه جانبه و معتدل  و حاوی همه طرح­ها ی جزیی و کارآمد در همه موارد.

با توجه به سخن امیر مومنان حضرت علی علیه السلام، اسلام دینی است که برای زندگی دنیوی و اجتماعی انسان­ها برنامه دارد و آموزه های دینی آن برای سعادت اخروی انسان جهت داده شده است .

خداوند حکیم برای معبود شدن بشر را نیافریده است که از نافرمانی آنها به هدف خود نرسد.  او چون حکیم است کار بیهوده انجام نمی دهد . او جهان هستی را که فعل وی می باشد هدفدار آفریده تا همه چیزها به کمال مطلوب خود برسند ، خداوند سبحان می خواهد که انسان در پرتو دین ، امور عقلی عملی، همچون اراده ، نیت ، اخلاص ، پرستش و عبادت و مانند آن را اصلاح کند[۱۵]و انسان را به فرشته خو شدن نزدیک بگرداند.

قرآن کریم در تبین جایگاه عبادت ، آن را هدف آفرینش می داند و می فرماید : ) وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ([۱۶] ؛ و جن و انس را نیافریدم جز براى آنکه مرا بپرستند.

 بنابراین عبادت زمینه ساز تقواست و تقوا ره­توشه و بسته دستیابی به فلاح و لقای الهی است. پس تقوا از یک سو هدف عبادت و از سوی دیگر ، مقدمه ای برای رستگاری عبادت کننده است.[۱۷]

یکی از عباداتی که اگر طبق نظر شرع مقدس صورت می­پذیرد و  از ارزش فوق العاده ای برخوردار است سنت حسنه اعتکاف می باشد .

اعتکاف از منظر اسلام، امری مقدس و ارزشمند است که باید قدرآن را دانست و باید در جامعه به خوبی شناسانده شود. اعتکاف فرصت بسیار مناسبی است تا انسان با خواندن قرآن و دعا و نماز، خود را در محضر خدای تعالی یافته و با توبه و انابه و بازگشت رحمت خداوند را شامل حال خود نماید .

همچنین فرصت بسیار ارزشمندی است که انسان به ائمه توسل جسته و با چنگ زدن به ریسمان الهی سعادت دنیا و آخرت خود را تامین نماید .

معتکف در نزد پروردگار جایگاه ویژه ای دارد زیرا در قرآن کریم می فرماید: )وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَیْتَ مَثَابَهً لِّلنَّاسِ وَأَمْنًا وَاتَّخِذُوا مِن مَّقَامِ إِبْرَاهِیمَ مُصَلًّى وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِیمَ وَإِسْمَاعِیلَ أَن طَهِّرَا بَیْتِیَ لِلطَّائِفِینَ وَالْعَاکِفِینَ وَالرُّکَّعِ السُّجُودِ[۱۸]و چون خانه [کعبه‌] را براى مردم محل اجتماع و [جاى‌] امنى قرار دادیم، [و فرمودیم:] در مقام ابراهیم، نمازگاهى براى خود اختیار کنید، و به ابراهیم و اسماعیل فرمان دادیم که: خانه مرا براى طواف‌کنندگان و معتکفان و رکوع و سجودکنندگان پاکیزه کنید.

اگر انسان دقت کند پی می برد که فرد معتکف چقدر عزیز می باشد که خداوند به نبی خود دستور می دهد که در خدمت معتکفین باشد ، پس تلاش و همت خود را بیشتر می گمارد تا فیوضات بیشتر در این سه روز کسب نماید و قطعاً هم حضرت ابراهیم در این راه به او یاری خواهد رساند .

کسی که می خواهد معتکف شود باید تامل کند و با خود بیندیشد که همانطور که از قبل در تکاپو برای ثبت نام و حضور در اعتکاف است از نظر معنوی هم باید مقدماتی را آماده کند و با توجهه به انابه به درگاه خداوند متعال اجازه ورود خود را از صاحب مسجد بگیرد و با اذن او داخل شود . اگر شخصی هدفی جز رسیدن به لقای الهی را دنبال کند و معتکف شود ، بهره­ای از آن نخواهد برد و ضرر می کند .

معتکف پس از انجام اعمال و افعال اعتکاف، خود را بنده حقیقی خداوند احساس کرده و افتخار می­کند که توانسته چنین جایگاهی را به دست آورد ، ولی مهم تر از این حس آن است که بتواند این مقام و عزتی را کسب کرده حفظ نماید . انسان به این نتیجه می­رسد که هیچ گناهی را کوچک و سبک نشمارد چون ممکن است که آن گناه در نزد بنده کوچک باشد ولی خشم و غضب الهی را به دنبال داشته باشد همچنین وقتی فرد معتکف ارتباط خود را با خدای خویش محکم نمود باید در زمینه­ی ارتباط با خلق هم کوشا باشد چون در قرآن کریم به داشتن ارتباط با مخلوق سفارش شده است.[۱۹]

 انسان معتکف پی می برد که باید مواسات را رعایت نماید یعنی هر کس باید از آنچه دارد به دیگران انفاق کند حال می تواند مال ، علم ،  قلم توانا ، یا استفاده از وجاهت خود برای برطرف کردن مشکلات دیگران یاشد و همچنین می­تواند برای دیگران دعا کند و برای مژمنان خیر و خوشی را از خداوند بخواهد .

فرد معتکف می داند که باید بیش از گذشته مراقب گفتار و رفتار و کردار خویش باشد تا علاوه بر قرب خود به خدا از ارزش اعتکاف نکاسته و موجب ننگ دین و اعمال عبادی نشود .امام صادق× می فرماید : «مَعاشِرَ الشیعهِ! کُونوا لَنا زَیْنا وَلا تَکونوا عَلَیْنا شَیْنا، …. »؛[۲۰] ای گروه شیعه! زینت ما باشید نه باعث ملامت و سرزنش ما،

توجه و توبه ، تقوا ، عبادت ، انجام دادن واجبات و مستحبات در اعتکاف باعث خود سازی فرد شده و او را  نسبت به جامعه بی تفاوت باقی نمی گذارد و فرد تشویق و ترغیب دوست و نزدیکان خود به اعمالی چون نماز اول وقت ، نماز جماعت ، روزه ، خدمت به خلق و …. را وظیفه خود دانسته و در این  راستا کوشش و همت می نماید .

۲-۱ تاثیر پذیری روح و تقویت درجات معنوی

اعتکاف آثار و برکات فروانی دارد و چون عبادتی است مرکب و سامان یافته ، که حضور در مسجد ، نماز و روزه ، قرآئت قرآن ، دعا و نماز شب تفکر و … را در بردارد در ساختن انسان نقش بی بدیلی  را اجرا می کند .

در دوران اعتکاف، انسان فرصت و زمان بیشتری دارد تا با خود و خدای خود خلوت نموده و به محاسبه اعمال و افعال خود بپردازد و نقص­های خود را شناخته و در جهت اصلاح آنها گام بردارد . همچنین با دور بودن از هیاهو و درگیری­های روزمره زندگی می­تواند باعبادت در تفکر و قلب خود تمرکز به وجود آورده و با حضور قلب خالصانه با خدای خویش خلوت نماید .

امیر مؤمنان حضرت علی× می فرمایند : « لانفراد راحه المتعبدین»؛ [۲۱]خلوت گزیدن آسایش عبادتگران است.

در اسلام تفکر در آیات و نعمت­های الهی و تاریخ گذشتگان، تامل در نفس خود و …. به عنوان روح عبادات مطرح شده است چون نیاز به علم، تمرکز و قدرت نفس دارد و همچنین انسان برای این که بتواند مالکیت تمام وجودش را به دست آورد باید بتواند بر قوای دورنی خود تسلط یافته و خواسته­های آنها را تحت نظارت و کنترل و اراده خود درآورد­. در جایی دیگر امیرمؤمنان حضرت علی×
می­فرمایند : «انک ان ملکت نفسک قیادک افسدت معادک و اوردتک بلاء لاینتهی وشقاء لاینقضی»؛[۲۲] تو اگر رهبری خود را در اختیار نفست قرار دهی ، آخرت خود را خراب کرده ای و نفست تو  را به بلایی بی انتها و بد بختی بی پایان وارد خواهد نمود.

تقویت اراده ، علاوه بر این که انسان را در طاعت محض از حضرت حق جلل و علا یاری می­دهد، در اثر قوت و ارتقایی که به نفس و روح انسان می بخشد، دستیابی او به بسیاری از کمالات روحانی و درک معارف الهی و حضور قلب در عبادت و بسیاری از توفیقات دیگر را درپی خواهد داشت.[۲۳]

کسی که بتواند چندین روز نفس خود را کنترل کند تا از خوردن و آشامیدن در ساعات معین منع شود و بهرمندی از شهوات جنسی در طول چند روز را نداشته و همچنین بحث و جدل یا انجام معامله و سود و زیان و استفاده از بوی خوش را نداشته وملزم به رعایت آن باشد و همچنین به ذکر و یاد خدا مشغول شده و با انجام اعمال عبادی ریاضتی را به بدن تحمیل نماید، می­تواند به تقویت اراده و حصول ملکه تقوا و پرهیز از محرمات دست یابد .

اعتکاف در حقیقت ، گام برداشتن برای حصول نفس زکیه و پاک است که معتکف برای عروج الهی به در خانه­ی خدا و به میزبانی او توقف می­نماید و در این مدت، تنها نگاه و توجه او به خداست و غیر از او کسی را نمی بیند و تمام حرکات، سکنات و رفتارش را مراقبت می کند و بدین طریق صعود عرفانی خود را سبکبال ، برای پذیرفتن رنگ خدایی آغاز می کند.[۲۴]

افرادی می­توانند از برکات اعتکاف بهره گیرند که داری ایمان واقعی باشند و وقتی همگان در خواب هستند آنها به رازو  نیاز با خدا و تسبیح و حمد پروردگارشان مشغول بوده و با شنیدن و خواندن بعضی آیات به سجده می افتند . شهید مطهری در این­باره می­گوید : «ما یک سلسله لذت­های معنوی داریم که ما را بالا می برد. برای کسی که اهل تهجد و نماز شب است و جزء صادقین و صابرین و مستغفرین بالاسحار باشد ، نماز شب لذت و بهجت دارد .آن لذتی که یک نفر نماز شب خوان حقیقی و واقعی از نماز شب خودش می برد از آن «استغفر الله ربی واتوب الیه » ها می برد از آن «العفو» گفتن­ها و یاد کردن و دعا کردنهای حداقل چهل مؤمن می­برد و آن لذتی که از آن «یارب یارب» گفتن­ها می برد ، هیچ وقت یک آدم عیاش که در کاباره­ها می گردد، احساس نمی کند. لذت آن نماز شب خوان خیلی عمیق تر، نیرومند تر و نشاط بخش تر است …. اگر انسان بخواهد لذت­های معنوی و الهی را در این دنیا درک کند ، چاره ای ندارد جز این که از لذت­های مادی کسر کند .» [۲۵]

چنین بنده ای آنقدر روحش بزرگ می شود که هیچ موجودی را در جهان غیر از خدای تبارک و تعالی نمی بیند و نمی­تواند کسی دیگر را جایگزین او نماید. در این حال است که قلب انسان به نور خداوند تجلی می یابد .قرآن کریم می فرماید : )أَوَمَن کَانَ مَیْتًا فَأَحْیَیْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا یَمْشِی بِهِ فِی النَّاسِ کَمَن مَّثَلُهُ فِی الظُّلُمَاتِ لَیْسَ بِخَارِجٍ مِّنْهَا  کَذَلِکَ زُیِّنَ لِلْکَافِرِینَ مَا کَانُوا یَعْمَلُونَ[۲۶] ،آیا کسى که مرده‌[دل‌] بود و زنده‌اش گردانیدیم و براى او نورى پدید آوردیم تا در پرتو آن، در میان مردم راه برود، چون کسى است که گویى گرفتار در تاریکی­هاست و از آن بیرون ‌آمدنى نیست؟ این گونه براى کافران آنچه انجام مى‌دادند زینت داده شده است.

مطالب مرتبط

سه روز از فصل رویش

اعتکاف و آثار آن

بنابراین اگر اعمال خیر بالا رود روح انسان که عامل این اعمال خیر است هم یقیناً بالا می رود هر چه عبد در درگاه خدا خود را ذلیل­تر و کوچک تر ببیند در پیش خدا عزیز تر و جایگاهش بالاتر می رود و عروج می یابد و درآسمان توحید اوج بیشتری می یابد .

۳-۱ تاثیر اعتکاف بر عنایت الهی

اعتکاف مجموعه­ای از  مهمترین عبادات و اجب و مستحب می باشد ، هم نماز در آن خوانده می شود که نمازهای پنج گانه آن واجب و نماز­های نافله و شب و … در آن مستحب می باشد و وسیله ای است برای یاد خدا و دور شدن از گناهان و همچنین گرفتن روزه که اعمال واجب آن می باشد که سرّی است از اسرار الهی ، چنان که امام رضا× می فرماید : «اَلصَّوْمُ سِرٌّ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ الْعَبْدِ»[۲۷]؛ روزه سرّی بین خدا و بنده است.

معتکف وقتی تصمیم گرفت که به اعتکاف برود و این توفیق نصیبش شد و همچنین در حال اعتکاف همواره باید تلاش بسیاری برای تنزیه قلب و دل خویش داشته باشد و خود را به فضایل اخلاقی آراسته کند تا به مرحله­ی اخلاص و خلوص نیت رسیده و اعتکافش مقبول حق گردد. اعتکاف تمرینی است که در این سه روز با قیام و شب زنده داری انجام می­شود و بعد تلاش خود را درخشنودی و رضای پرودرگار مشاهده خواهد کرد .

پیامبر گرامی اسلام ’ می فرمایند : «هرکس سه روز از ایام البیض ماه رجب را روزه بدارد و در شب­هایش به نماز قیام کند از دنیا رحلت نمی کند مگر با توبه نصوح».[۲۸]

پس مؤمنان واقعی به خاطر عشق و محبتی که به پروردگار خود دارند، از خود تواضع و فروتنی نشان داده و در دل شب موقعی که اکثر مردم در خواب­اند به عبادت بی­ریا و با حضور قلب می­پردازند، در مقابل خداوند برای آنان پاداشی عظیم قرار داده است. قرآن کریم می فرماید : )فَلَا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَّا أُخْفِیَ لَهُم مِّن قُرَّهِ أَعْیُنٍ جَزَاءً بِمَا کَانُوا یَعْمَلُونَ([۲۹]؛ هیچ کس نمى‌داند چه چیز از آنچه روشنى‌بخش دیدگان است به [پاداش‌] آنچه انجام مى‌دادند براى آنان پنهان کرده‌ام.

اگر انسان حقیقتاً به دنبال راه سعادت واقعی باشد و هدفی جز رسیدن به کمال و تعالی الهی نداشته باشد، راه به روی او باز خواهد شد .که درقرآن این مسأله به صورت یک تعهد الهی ذکر شده است . قرآن کریم می فرماید : ) وَالَّذِینَ جَاهَدُوا فِینَا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنَا  وَإِنَّ اللَّـهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِینَ ([۳۰]؛ و کسانى که در راه ما کوشیده‌اند، به یقین راه‌هاى خود را بر آنان مى‌نماییم و در حقیقت، خدا با نیکوکاران است.

در اعتکاف ساعات بسیاری در بیان ذکر و یاد خداوند متعال سپری می­شود . سیر و سلوک معنوی داشتن بدون داشتن ذکر امکان پذیر نیست به همین خاطر هم است که می بینم بعضی از اذکار مخصوص بعضی از پاکان و مقربین درگاه الهی بیان شده است . اولیای خدا به ذکر اهمیت بسیاری می­دادند و در عبادات و حالات معنوی خود آنها را زمزمه می فرمودند. زیرا کسی که ذکر خداوند را می گوید خدای سبحان نیز از او یاد می کند وکسی که می تواند به این توفیق دست یابد امکان ندارد که به ورطه غفلت سقوط کند . معتکفی که در هر حال زبان از ذکر خدا بر نمی­دارد چه در حضور، چه در خلوت، چه در جلوت، اودر همه حال خود را در محضر حق تعالی دیده و ادب در پیشگاه خداوند را رعایت می نماید . چنان که امام خمینی (ره) مکرر می فرمودند : «عالم محضر خداست در محضر خدا معصیت نکنید». از چنین افرادی با نام  اولیای خدا نامبرده شده و خداوند محبت خاصی به آنها عنایت می­کند. قرآن کریم می فرماید 🙂 أَلَا إِنَّ أَوْلِیَاءَ اللَّـهِ لَا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلَا هُمْ یَحْزَنُونَ([۳۱]؛ آگاه باشید، که بر دوستان خدا نه بیمى است و نه آنان اندوهگین مى‌شوند.

همچنین تاثیر اعتکاف بر تحول معرفتی انسان قابل انکار نیست . انسانی که بتواند در اعتکاف با آداب و شروطی که برای آن معین شده به عبادت خالصانه دست یابد زمینه رسیدن به شهود و یقین را درخود ایجاد نموده است. خداوند می فرماید : )یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِن تَتَّقُوا اللَّـهَ یَجْعَل لَّکُمْ فُرْقَانًا وَیُکَفِّرْ عَنکُمْ سَیِّئَاتِکُمْ وَیَغْفِرْ لَکُمْ  وَاللَّـهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ( ؛[۳۲] اى کسانى که ایمان آورده‌اید، اگر از خدا پروا دارید، براى شما [نیروى‌] تشخیص [حق از باطل‌] قرار مى‌دهد؛ و گناهانتان را از شما مى‌زداید؛ و شما را مى‌آمرزد؛ و خدا داراى بخشش بزرگ است.

این گونه عنایت و معرفت در هر فردی باشد، قلبش گشوده می­شود و به اندازه استعداد خود حقایق هستی را می شناسد و همین شهود است.[۳۳] پس هر چند خدای متعال به همه نزدیک است ولی به روزه داران ، دعاکنندگان ، نمازگزاران و مهمانان خود که معتکفین جزو آنها می باشند نزدیک تر می باشد و این اعتکاف ابزاری است که انسان می­تواند با رعایت حدود و ثغور آن به خدای خود تقرب جسته و از مقربین خاص الهی گردد .

۴-۱ بازدارندگی از مشکلات روحی

بسیاری از مشکلات اخلاقی و روحی و روانی انسان از آن جا نشأت می گیرد که انسان نتوانسته خودش را بشناسد و هدف از آفرینش خود را درک کند و همچنین رابطه­ی خود را با خدای متعال گسترش نداده و در مصیبت­ها ، خوشی­ها ، مشکلات، تنهایی­ها از او کمک نگرفته و طبق فرامین او عمل ننموده است. اگر انسان خود را موجودی مادی بداند به این تحلیل می رسد که با مردن و متلاشی شدن جسمش نابود می شود و موجودی فنا پذیر است . اما اگر علاوه بر جسم مادی ، پدیده ا ی به نام روح را برای خود قائل باشد می­پذیرد که بعد از مرگ و متلاشی شدن جسم ، انسان از بین نرفته بلکه حیاتی جاودانه در جهان آخرت دارد .

قرآن کریم می فرماید  : )ثُمَّ سَوَّاهُ وَنَفَخَ فِیهِ مِن رُّوحِهِ  وَجَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَهَ  قَلِیلًا مَّا تَشْکُرُونَ( ؛ [۳۴] آنگاه او را درست‌اندام کرد، و از روح خویش در او دمید، و براى شما گوش و دیدگان و دل­ها قرار داد؛ چه اندک سپاس مى‌گزارید.

 در جهان امروز علی رغم پیشرفت­ها و امکانات مادی و رشد صنعت و ارتباطات ، انسان احساس تنهایی می­کند و به مشکلات روحی و روانی مانند اضطراب و افسردگی و پوچ گرایی …. می رسد . این مشکلات ناشی از آن است که انسان نتوانسته هویت و حقیقت وجودی خود را بشناید و ارتباط خود را با معبودش قوی گرداند و در مشکلات و فراز و نشیب های زندگی و روحی از او کمک بگیرد .در این باره قرآن کریم می فرماید 🙂وَمَنْ أَعْرَضَ عَن ذِکْرِی فَإِنَّ لَهُ مَعِیشَهً ضَنکًا وَنَحْشُرُهُ یَوْمَ الْقِیَامَهِ أَعْمَى[۳۵] و هر کس از یاد من دل بگرداند، در حقیقت، زندگى تنگ [و سختى‌] خواهد داشت، و روز رستاخیز او را نابینا محشور مى‌کنیم.

زندگی مادی به گونه ای است که انسان را وسوسه می کند تا از ورود و انجام اعمال دینی سرباز زند اما انسانی که بتواند تعادلی بین مادیات و معنویات برقرار نموده و در مسیر دین پای بگذارد، با تمرین و تکرار و توجه به اعمال خویش، آن را به صورت یک رفتار دورنی در می­آورد . خداوند در قرآن کریم می فرماید : ) لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِّن بَیْنِ یَدَیْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ یَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّـهِ  إِنَّ اللَّـهَ لَا یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى یُغَیِّرُوا مَا بِأَنفُسِهِمْ  وَإِذَا أَرَادَ اللَّـهُ بِقَوْمٍ سُوءًا فَلَا مَرَدَّ لَهُ  وَمَا لَهُم مِّن دُونِهِ مِن وَالٍ[۳۶] براى او فرشتگانى است که پى در پى او را به فرمان خدا از پیش رو و از پشت سرش پاسدارى مى‌کنند. در حقیقت، خدا حال قومى را تغییر نمى‌دهد تا آنان حال خود را تغییر دهند. و چون خدا براى قومى آسیبى بخواهد، هیچ برگشتى براى آن نیست، و غیر از او حمایتگرى براى آنان نخواهد بود.

یکی از جاهایی که انسان می تواند به شناخت خود رسیده و به خود سازی بپردازد اعتکاف می باشد . انسان معتکف پرورش می یابد، پس از آنکه مدت­های طولانی در گرداب غفلت و بی خبری سیر نمود و به وجدان پاک خویش رجعت کرد ، معتقد می شود که باید سه روز با معبود خویش خلوت نماید . اسیر عشق رب جلیل شود . زیرا اعتکاف واقعی آن است که معتکف تمام تعلقات را از خود زدوده و یگانه با خدا و بیگانه با غیر شود.[۳۷]

انسان معتکف از این طریق به وظایف انسانی و الهی خود آشنا شده و در برابر فرمان خدا سر تسلیم فرود می آورد . زشتی­ها و پلیدی­ها را از خود دور کرده و سعی در داشتن طهارت جسم و روح می کند .فرد معتکف به توبه می پردازد و زمینه بازگشت خود را از خود مداری به خدا گرایی فراهم می کند .کسی که در اعتکاف شرکت کرده با توجه به فضای معنوی که حاکم بر مسجد است او هم تحت تاثیر آن فضا قرار گرفته باعث می شود که از وابستگی او به دنیا و زرق و برق آن کاسته شود.

از اعتکاف به عنوان یکی از مهمترین عبادات یاد شده است . مغز و مخ عبادت دعا می­باشد.[۳۸]  قسمت قابل توجهی از برنامه­های اعتکاف حول محور دعا برنامه ریزی شده است که وسیله قرب و نزدیکی بنده به پروردگار می باشد و زمینه ساز آرامش روح و روان انسان است، در دعا معتکف تمام نگاه خود را به خداوند معطوف داشته و در واقع یگانه پرستی خود را اعلام می­دارد .

مداومت بر دعا و نیایش به درگاه احدیت باعث به وجود آمدن نفسی روحانی و با آرامش در انسان می شود قرآن کریم می­فرماید : ) الَّذِینَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُم بِذِکْرِ اللَّـهِ  أَلَا بِذِکْرِ اللَّـهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ[۳۹]  همان کسانى که ایمان آورده‌اند و دل­هایشان به یاد خدا آرام مى‌گیرد. آگاه باش که با یاد خدا دل­ها آرامش مى‌یابد . از این آیه می توان فهمید که راه نجات از گرفتاری­ها و مشکلات و رهایی از بیماری­های روحی و روانی در سایه یاد خدا، دعا و توکل صورت خواهد پذیرفت. نیاز کنونی کشور و خانواده برای حفظ جوانان از بی­دینی و رهایی از افکار شبهه افکنان برگزاری چنین مراسم جمعی و معرفی هر چه بیشتر اعتکاف در زمان­های مختلف می­باشد . جوانی که بتواند با برنامه­ریزی اعتقادی به حقیقت آفرینش خود دست یابد و با انتخاب مسیر دین مناسب قدم در بندگی خداوند نهد، هرگز اسیر مشکلات دنیوی و مادیات نشده و روح و روان سالمی را خواد داشت و از پوچ گرایی محفوظ می ماند.


[۱]. لوئیس معطوف ، مترجم : محمد بند ریگی  ،۱۳۸۴، ج ۲،ص ۱۱۶۳.

[۲] . راغب اصفهانی ۱۴۱۲ ق ، ص ۵۷۹  ، احمد بن فارس ، ۱۴۰۴ ق ، ج ۴ ، ص۱۰۸، جوادی آملی ، ۱۳۹۴، ص ۲۳.

[۳] موسسه علمی و فرهنگی دار الحدیث ، ۱۳۸۹، ص ۸.

[۴]  . امام خمینی& ،۱۳۹۲، ج ۱ ، ص ۲۸۷.

[۵] . محمد بن محمد بن النعمان العکبری ، ۱۴۱۳ ق ،ص۳۶۲،۳۶۳، جوادی آملی ، ۱۳۹۴، ص۲۳.

[۶]  . حسین  مظاهری، ۱۳۸۹، ص ۹.

[۷] . حمید رضا روشن بین بروجردی ، ۱۳۹۱ ، ص ۶۲.

[۸] . عبدالواحد بن محمد آمدی ،۱۳۶۶.

[۹] . روم ، آیه ۳۰.

[۱۰] . جعفر سبحانی ،۱۳۸۴، ص۶۳ .

[۱۱] . عنکبوت ، ۶۵، جعفر سبحانی ،۱۳۸۴۱،ص۶۶.

[۱۲] . نحل،۳۶، جعفر سبحانی ،۱۳۸۴،ص ۱۵۰.

[۱۳] . حسین عزیزی،علی غفارزاده ،۱۳۸۴،ص ۳۱.

[۱۴] .نهج البلاغه، خطبه ۱۵۸

[۱۵] . (جوادی آملی ، ۱۳۹۴، ص ۵۴)

[۱۶]  . ذاریات ،۶۵، جوادی آملی ، ۱۳۹۴،ص۵۶.

[۱۷] .جوادی آملی ، ۱۳۹۴،ص۵۷.

[۱۸].بقره ،۱۲۵ ،حسین  مظاهری، ۱۳۸۹،ص۳۰.

[۱۹]  . حسین  مظاهری، ۱۳۸۹،ص ۸۱.

[۲۰] .مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى‏،(۱۴۰۳ ق‏) ، ج۶۵،ص۱۵۱، حسین  مظاهری، ۱۳۸۹،ص۸۶.

[۲۱] .عبدالواحد بن آمدی،۱۳۶۶،ص۶۶۱،  محمذ علی موظف رستمی ،۱۳۸۷ ، ص ۲۳۱.

[۲۲] .محمذ علی موظف رستمی ،۱۳۸۷ ،ص ۲۳۳.

[۲۳] .محمذ علی موظف رستمی ،۱۳۸۷ ،ص ۲۳۴.

[۲۴]. محمد علی موظف رستمی ،۱۳۸۷ ،ص۲۳۶.

[۲۵] .گروهی از پژوهشگران ،۱۳۸۸ ، ص ۱۶۵، مرتضی  مطهری ، ۱۳۶۲ ، ص ۱۷۱.

[۲۶] . انعام ،۱۲۲، حسین  مظاهری، ۱۳۸۹،ص۵۵.

[۲۷] . مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى‏،(۱۴۰۳ ق‏)  ،ج ۹۶،ص ۲۵۴، محمذ علی موظف رستمی، ۱۳۸۷ ،ص ۲۴۴.

[۲۸].شیخ حر عاملی،۱۴۱۶ ق  ، ج ۷، ص ۳۵۷.

[۲۹]. سجده ، ۱۷ ،گروهی از پژوهشگران ،۱۳۸۸ ، ص ۱۶۶.

[۳۰] .عنکبوت ، ۶۹،مرتضی مطهری ۱۳۹۴ ، ص ۱۵۶.

[۳۱] .یونس ، ۶۲ ،جوادی آملی ، ۱۳۹۴،ص۲۳۷.

[۳۲] .انفال ، ۲۹ ،جوادی آملی ، ۱۳۹۴، ص ۲۴۰.

[۳۳] .جوادی آملی ، ۱۳۹۴، ص ۲۴۲.

[۳۴]. سجده ،۹، جعفر سبحانی ،۱۳۸۴،ص۲۸.

[۳۵] . طه،۱۲۴، جعفر سبحانی ،۱۳۸۴،ص۳۹.

[۳۶]. رعد،۱۱، محمذ علی موظف رستمی ،۱۳۸۷ ،ص۲۳۴.

[۳۷] . محمذ علی موظف رستمی ،۱۳۸۷ ،ص۲۳۵،حسین علی احمدی ،۱۳۸۰،ص۲۴.

[۳۸] . همان ،۱۳۸۷،ص۲۲۸.

[۳۹] . رعد،۲۸، حسین  مظاهری، ۱۳۸۹،ص۶۸.

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.