اعتکاف
وب سایت اعتکاف، پویشی در مسیر گسترش معنویت

اسراف

۳۷

چکیده

ما در این مقاله ابتدا به مفهوم شناسی اسراف، تبذیر و واژه های هم معنای آن پرداختیم و آنگاه موضوع اسراف، و اصلاح الگوی مصرف را از منظر اهل بیت (ع) و در احادیث و در روایات جستجو نمودیم و آنگاه آفات و آثار زیانبار اسراف در زندگی را به بحث گذاشته و مهم ترین آثار آنرا در حیات فردی و اجتماعی انسانها برشمردیم که اهم آن عبارت است از ۱ــ فقر فردی و اجتماعی ۲ــ فساد اخلاق فردی و اجتماعی ۳ــ تضییع نمودن حقوق دیگران

آنگاه راه های عملی مبارزه با اسراف یا اصلاح الگوی مصرف را برشمردیم که مهم ترین راه ها عبارتند از:

الف)فرهنگ سازی الگوی مصرف.

ب)تبیین نقش ایمان و ارزش قناعت و ساده زیستی.

ج)تربیت صحیح خانوادگی.

د)نقش مسئولان و رسانه ملی.

واژه های کلیدی: ۱ــ اسراف ۲ــ اصلاح ۳ــ الگوی مصرف

مقدمه

یکی از مهم ترین آسیب های اجتماعی که جامعه اسلامی ما را به شدت تهدید می نماید، رعایت نکردن الگوی مصرف و یا به تعبیر قرآن و سنت اسراف در ابعاد گوناگون زندگی فردی و اجتماعی انسانها است.

اسراف موضوعی است که دامنگیر همه طبقات انسانی است و اختصاص به یک ملت یا دین یا گروه خاصی ندارد، به همین جهت نهی از آن در قرآن کریم از خطاب های عامی شمرده شده که متوجه همه انسانها است.

قرآن کریم خطاب به عموم فرزندان آدم می فرماید: یا بنی آدم ……..و لاتسرفوا انه لا یحب المسرفین (۲) اسراف نکنید که خداوند اسراف کاران را دوست نمی دارد.

این معضل اجتماعی، آثار زیانبار و فراوانی به دنبال دارد که از جمله آنها: هدر رفتن منابع، ثروت ها و نیروها، ضایع نمودن حقوق دیگران، تحمیل هزینه های سنگین بر خانواده ها، تباهی دولت و اجتماع، تشدید فقر عمومی، آلودگی های اخلاقی و ده ها مشکل اجتماعی، اقتصادی و اخلاقی دیگر می باشد خداوند در کتاب آسمانی اش با شدیدترین لحن،مسرفان را مورد نهی و نکوهش قرار داده است: «و ان المسرفین هم اصحاب النار.»(۳) اسراف کنندگان از اصحاب آتش جهنم می باشند و در جای دیگر می فرماید: «و اهلکنا المسرفین.»(۴) ما مسرفان را نابود نمودیم.

اصلاح نمودن الگوی مصرف و اجتناب از اسراف و ریخت و پاش یک وظیفه همگانی و از مهم ترین تکالیف دولت و ملت است، لذا مقام معظم رهبری امسال را سال اصلاح الگوی مصرف نامیده است که بسیار نامگذاری شایسته و بایسته است که با اصلاح عملی آن، مبنا و الگوهای زندگی فردی و اجتماعی ما نیز متحول و دگرگون گردد.

بدین جهت بسیار ضروری است که محققان و پژوهشگران کشور به ابعاد و زوایای گوناگون این موضوع از دیدگاه های مختلف فقهی، اخلاقی، اجتماعی، و…بپردازند و راه های برون رفت از این معضل بزرگ اجتماعی را برای مردم تبیین نمایند تا با رفع مشکل، به جامعه ایده ال اسلامی نزدیک تر شویم.

مفهوم شناسی واژه اسراف

در کتب لغت مفهوم “اسراف” در مقابل مفهوم “قصد” یا مفهوم “قوام” که به معنای میانه روی و رعایت حد وسط می باشد، به کار رفته و به معنای تجاوز نمودن از حد وسط و میانه می باشد.

راغب اصفهانی نیز در مفردات الفاظ القران می گوید:”اسراف از حد و اندازه تجاوز کردن در هر کاری است که انسان انجام می دهد، اگر چه در خرج کردن مشهورتر است”.۶

در کلام فقها نیز اسراف به همین معنا آمده است، چنانچه شیخ طوسی در تبیان و محقق نراقی در عوائد الایام بیان نموده اند.۷

واژه های دیگر نیز در قرآن و سنت یافت می شود که هم معنای اسراف می باشد، نظیر:”تبذیر” که به معنای “پراکندن خارج از حد اعتدال است”.(۸) چنانچه راغب اصفهانی می گوید: تبذیر پراکندن و در اصل به معنای بذر افشانی است. آن گاه برای استعمال در تضییع مال عاریت گرفته شده است ۹

البته با توجه به موارد استعمال این دو مفهوم، می توان تفاوت هایی را نیز بین آن دو بیان نموده، از جمله اینکه: اسراف، خرج نمودن بیش از اندازه مال است در حالی که تبذیر هزینه نمودن مال در جایی است که سزاوار و شایسته نیست .مبذر به کسی می گویند که اموالش را بیهوده خرج می کند.(۱۰) شامل مطلق زیاده روی می شود (چه زیاده روی در اموال مالی و چه زیاده روی در اموال غیر مالی) ولی تبذیر فقط به زیاده روی در اموال مالی اطلاق می شود. ۱۱

اسراف و اصلاح الگوی مصرف در فرهنگ اهل بیت (ع)

اگر با نگاه اهل بیت (ع) به موضوع اسراف و الگوی مصرف بنگریم، خواهیم دید که متأسفانه در بسیاری از کارهای روزانه ما اسراف و زیاده روی فراوانی وجود دارد و جامعه اسلامی ما در رعایت الگوی مصرف بسیار ضعیف عمل می نماید.

براساس روایات امامان (ع) ما، از دور ریختن باقیمانده آبی که برای آشامیدن تهیه شده است، نهی می نماید و آن را از مصادیق اسراف می شمارند: زیرا می توان با آن حیوان یا گیاهی را سیراب نمود و یا حتی از پرت کردن هسته خرما منع می نمایند؛ چرا که هسته هم به کاری می آید. ۱۲

داود رقی از امام صادق نقل می نماید که فرموده: میانه روی چیزی است که خداوند آن را دوست دارد و اسراف، امری است که خداوند آن را دشمن می دارد، حتی اگر پرت کردن هسته باشد، چرا که هسته به کار می آید و حتی اگر باقیمانده آبی را که نوشیده ای را دور بریزی. ۱۳

دراحادیث متعددی از استفاده بیش از حد نیاز از آب در وضو، غسل و شستن بدن، لباس و ظروف به عنوان عمل مسرفانه نهی شده و همچنین ولیمه ها و مهمانی هایی که در آنها بیش از حد نیاز غذا تهیه می شود، از مصادیق اسراف نام برده شده است. ۱۴

معیار دیگری که در روایات ما برای اسراف بیان شده این است که کسی بیش از حدی که شایسته حال اوست مصرف نماید. اصبغ بن نباته از امیرالمؤمنین (ع) نقل فرموده که فرموده: مسرف سه علامت دارد:

۱.چیزی می خورد که در شأن او نیست.

۲.چیزی می خرد که شایسته او نیست.

۳.لباسی می پوشد که مناسب و شایسته نیست. ۱۵

طبق این روایت، ترتیب دادن دادن ولیمه ها و جلساتی که بالاتر از شأن انسان باشد و یا ساختن خانه و خرید وسیله نقلیه ای که برتر از شأن او باشد، از مصادیق اسراف شمرده می شود و باید به مقداری که شایسته حال شخص است و از نظر عرف مطابق با شأن اوست تهیه گردد. ۱۶

عبدالله عمر از رسول گرامی اسلام (ص) نقل فرموده است که: رسول خدا (ص) بر سعد، که داشت وضو می گرفت، گذشت فرمود: این چه اسرافی است که انجام می دهی؟ گفت: آیا در وضو هم اسراف است؟ فرمود: بله، اگر چه در کنار نهر جاری باشی.(۱۷) در روایت دیگری از نادر خادم روایت شده که گفت: روزی غلامان مقداری از میوه ای را خوردند و باقیمانده آن را دور ریختند، امام رضا (ع) فرمودند: سبحان الله! اگر شما بی نیازید، هستند کسانی که نیازمندند؛ آن را به کسی بدهید که محتاج است.” لذا امام صادق روایت شده است که فرمود: پدرم وقتی می دید که غذایی در منزلش دور ریخته شده، به همان اندازه از خرجی خانواده اش کم می کرد.(۱۸) و در جای دیگری فرمود: من گاهی می بینم غذای اندکی از سفره بیرون می افتد، آن را به سفره بر می گردانم، چنان که خدمتکار به این کار می خندد.(۱۹) و همچنین از آن حضرت نقل شد که اگر کسی هنگام کار، بجای لباس کار، لباس گران قیمت خود را بپوشد، از مصادیق اسراف خواهد بود.

علامه طبرسی  (20)در مجمع البیان نقل نموده است: هارون الرشید پزشک مسیحی حاذقی داشت. روزی به علی بن حسین بن واحد گفت: در کتاب شما (قرآن) چیزی از علم پزشکی نیست، در حالی که علم دو نوع است: یا علم ادیان است یا علم ابدان. علی بدو گفت: خداوند تمام پزشکی را در نصف آیه جمع کرده است و آن این آیه است: “کلوا و اشربوا و لا تسرفوا” بخورید و بیاشامید ولی اسراف نکنید. و پیامبر ما پزشکی را در یک جمله خوش جمع کرده است: “معده خانه هر دردی است و پرهیز، اصل هر درمانی است، و به هر بدن چیزی را بده که بدان عادت داده ای.”

پزشک مسیحی گفت: قرآن و پیامبر شما برای جالینوس طبی باقی نگذاشته اند.۲۱

آثار زیانبار اسراف در زندگی انسان

اسراف، زیاده روی و عدم رعایت الگوی مصرف اثرات مخرب و زیانبار فراوانی در حیات فردی و اجتماعی انسانها بر جای می گذارد که به اهم آن اشاره می گردد:

۱ــ فقر فردی و اجتماعی:

تردیدی در این نیست که رعایت نکردن الگوی مصرف و زیاده روی و اسراف، هدر رفتن ثروت های عمومی و خصوصی را به دنبال دارد. امام علی (ع) می فرماید: همانطور که اعتدال و میانه روی افزاینده مال و ثروت است، اسراف و زیاده روی، فقر و نادانی را به دنبال دارد. ۲۲

ملتی که الگوی مصرف خود را اصلاح نکند و ریخت و پاش سرمایه های عمومی فراوان باشد، قطعاً یک ملت وابسته و فقیر خواهد بود و فقر ملی به فرموده امام علی (ع) برابر با مرگ ملی است (الفقر الموت الاکبر). ۲۳

امام صادق (ع) می فرماید:”من ضمانت می نمایم که هر کس اقتصاد و میانه روی را در زندگی اش رعایت نماید، هرگز فقیر و بی نوا نشود و هر کس ریخت و پاش داشته باشد به فقر مبتلا گردد. ۲۴

مقام معظم رهبری فرمود: مصرف بیهوده و مصرف هرز، در حقیقت هدر دادن مال است، جامعه ما باید این مطلب را به عنوان یک شعار همیشگی در مقابل داشته باشد. ۲۵

۲ــ فساد اخلاقی فردی و اجتماعی:

فرد و اجتماع که گرفتار پدیده خطرناک اسراف گردد، قطعاً در خطر فساد اخلاق قرار می گیرد. زیاده روی نمودن در صرف مال و ثروت برای خوش گذرانی ها و عیاشی ها، فرد و اجتماع را به تباهی سوق می دهد.

انسان مسرف، برای تأمین هزینه های سنگین زندگی، ناچار به تأمین خواسته های آنان باید از راههای غیر شرعی به جمع آوری پول و ثروت بپردازد و چنین خانواده ای رو به تباهی می رود. مقام معظم رهبری فرمود: وقتی جامعه دچار بیماری اسراف شد، از لحاظ فرهنگی و اخلاقی هم بر روی او تأثیر های منفی می گذارد. بنابراین مسئله صرفه جویی و اجتناب از اسراف، فقط یک مسئله اقتصادی نیست، هم اقتصادی است، هم اجتماعی است، هم فرهنگی و هم اخلاقی است.۲۶

۳ــ تضیع نمودن حقوق دیگران:

وقتی اسراف باعث کمبود شود، قطعاً عده زیادی از مردم از مصرف آن کالای اسراف شده محروم می گردند و در نتیجه حقوق آنان ضایع می گردد.

وقتی عده ای با مصرف بیش از حد آب و نان و ذخایر نفتی، این نعمت ها را دچار کمبود و قحطی می سازند، ثمره آن تضییع حقوق دیگران و محرومیت آنان از این نعمت ها است.

بویژه اگر دولت مردان مبتلا به این بیماری خطرناک شوند، سبب محرومیت جمع کثیری از شهروندان از سرمایه های ملی می شود، علاوه بر اینکه پدیده اسراف، فساد و تباهی خود دولت ها را نیز بدنبال دارد.

پس تردیدی در این نیست که اسراف و تباهی دولت ها و هم تباهی ملت ها و هم تباهی خانواده ها و هم تباهی اخلاق و فضیلت را در پی دارد و ثروت ها و نیروهای یک ملت را به هدر می دهد. ۲۷

مقام معظم رهبری فرمود: آنچه که بر حسب بررسی ها به عنوان آمار در اختیار ماست، ما مجموعاً بیش از دو برابر مصرف متوسط جهان در انرژی (چه برق، چه حامل های انرژی) مصرف می کنیم؛ یعنی نفت، گازوئیل، بنزین. مصرف این چیزها در کشور ما از دو برابر متوسط جهان بیشتر است. خوب این اسراف است. این تضییع نمودن حقوق آیندگان است۲۸.

پی‌نوشت‌ها:

۱- عضو هیئت علمی دانشگاه پیام نور

۲.اعراف/۳۱.

۳.غافر/۴۳.

۴.انبیاء/۹.

۵.ر.ک .معجم مقابین اللغه، ماده سرف و مصباح المنیر،‌ واژه قصد و لسان العرب،‌ ماده ی سرف.

۶.راغب اصفهانی، معجم المنیر الفاظ القرآن،‌ ماده ی سرف.

۷.ر.ک.شیخ طوسی، تبیان، ج ۴، ص ۳۸۶ و ج۳، ص ۱۲ و احمد نراقی، عوائد الایام، ‌ص ۶۲۰.

۸.مصباح المنیر،‌ ماده ی بذر.

۹.راغب اصفهانی، معجم مفردات الفاظ القرآن، ماده ی بذر.

۱۰.ر.ک. مجمع البحرین، ماده ی بذر.

۱۱.ر.ک. علامه احمد نراقی، عوائد الایام،‌ ص ۶۲۱.

۱۲.ر.ک. شیخ حر عاملی. وسایل الشیعه، ج ۲۱ باب ۲۵ و ۲۶.

۱۳.وسایل الشیعه،‌ ج ۲۱، باب ۲۵، حدیث ۲.

۱۴.ر.ک .وسایل الشیعه، ‌ج ۲۱، باب ۲۶.

۱۵.همان، ج ۱۷.باب ۲۲.

۱۶.لازم به ذکر است که معیار در تشخیص شأن افراد، عرف مردم می باشد. یعنی این مقدار باید نسبت به او متعارف باشد و عرف قضاوت کند که این کار مناسب حال و شأن او هست.

۱۷.سنن ابن ماجه، ج ۱، ‌کتاب الطهاره، ص ۱۴۷.

۱۸.دعائم الاسلام، ‌ج ۳، فصل ۲، ص ۱۱۳.

۱۹.وسایل الشیعه، ج ۲۴، باب ۷۶، ‌ص ۳۸۰.

۲۰.همان، ج ۵، باب ۴، ‌ص ۱۱.

۲۱.امین الاسلام طبرسی، ‌مجمع البیان، ج ۳، ص ۴۱۳.

۲۲.وسایل الشیعه، ج ۲۱، باب ۲۵، ص ۵۴۲، حدیث ۴.

۲۳.غرر و درر آمدی، ‌ج ۱۳۱۴.

۲۴.وسایل الشیعه، ‌ج ۲۱، باب ۲۵ از ابواب النفقات، ص ۵۴۲، حدیث ۶.

۲۵.شریعه، بیانات مقام معظم رهبری، شماره ۲۸، نهاد رهبری در دانشگاه ها.

۲۶.همان، ص ۱۲.

۲۷.شریعه،‌ بیانات مقام معظم رهبری، شماره ۲۸، ص ۱۲.

۲۸.ر.ک.محمد علی انصاری، زندگی بدون اسراف، ص ۷۲ ــ ۶۹

نویسنده: دکتر حسینعلی قاسم زاده

منبع: نشریه فکر و نظر شماره ۱۰-۱۱

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.