اعتکاف
وب سایت اعتکاف، پویشی در مسیر گسترش معنویت

زمان و مکان اعتکاف

۹۶

زمان و مکان اعتکاف

اعتکاف از نظر زمان محدود به وقت ‏خاصی نیست؛ تنها از آن رو که لازمه اعتکاف، روزه‌گرفتن است، باید در زمانى اعتکاف شود که شرعاً بتوان روزه گرفت. پس هر گاه روزه‌گرفتن صحیح باشد، اعتکاف نیز صحیح است، ولى بهترین زمان براى اعتکاف دهه آخر ماه مبارک رمضان و ایام البیض ماه رجب است. اعتکاف در دهه آخر ماه رمضان، با آماده سازى انسان براى درک لیله القدر و بهره بردارى از فیض این شب گرانقدر، بى‏ارتباط نیست. در کشور ما اکنون اعتکاف در سه روز از ماه رجب بیش از اعتکاف در دهه پایانى ماه رمضان رواج دارد؛ و این سه روز از چند نظر حایز اهمیت است:

اول آن که ماه رجب، ماه حرام است و از روایات استفاده مى‏شود که اعتکاف در ماه‏هاى حرام، نسبت‏ به دیگر ماه­ها از فضیلت ‏بیشترى برخوردار است.

دوم روزه در ماه رجب داراى فضیلتى خاص است، زیرا ماه رجب ماه بزرگى است که مردم حتى در جاهلیت نیز حرمت آن را پاس مى‏داشتند. اسلام نیز بر احترام و منزلت آن افزود.(۱۲) ظاهرا چنین رفتار و باورى نسبت‏ به ماه رجب از دیگر ادیان الهى در میان مردم به جاى مانده بود. مالک بن انس (پیشواى مذهب مالکى) گفته است: سوگند به خدا، چشمانم تاکنون کسى را که از نظر وارستگى، فضیلت و عبادت و پرهیزگارى برتر از امام صادق× باشد، ندیده است. من به حضور ایشان مى‏آمدم و او مرا مورد توجه قرار مى‏داد و احترام مى‏نمود. روزى به ایشان عرض کردم: اى فرزند رسول خدا! پاداش کسى که یک روز از ماه رجب را با ایمان و اخلاص روزه بگیرد، چیست؟ امام صادق× فرمود: پدرم از پدرش و او از جدش و ایشان از رسول خدا’ برایم روایت کرد که هر کس یک روز از ماه رجب را از سر ایمان و اخلاص روزه بگیرد، گناهانش آمرزیده مى‏شود.(۱۳)

بر پایه حدیثى دیگر از پیامبر’ هر کس سه روز از ماه رجب را روزه بگیرد، خداوند میان او و آتش جهنم به اندازه هفتاد سال فاصله مى‏اندازد. پروردگار مهربان به کسى که سه روز از ماه رجب را روزه گرفته، خطاب مى‏کند که حق تو بر من واجب شد و دوستى و ولایتم برایت ‏حتمى شد. اى فرشتگان! در حضور شما شهادت مى‏دهم که گناهان بنده‏ام را آمرزیده‏ام. (۱۴)

علاوه بر روایاتى که به طور عام نسبت ‏به فضیلت روزه­ی ماه رجب تأکید مى‏نماید، درباره روزه‌گرفتن در روزهاى ۱۳، ۱۴ و ۱۵ و انجام اعمال «ام داوود» نیز تأکید شده است.

مکان اعتکاف

اعتکاف از نظر مکانی دارای محدودیت ‏خاصی است؛ نظریه معروف آن است که اعتکاف تنها در یکى از مساجد چهارگانه (مسجدالحرام، مسجدالنبى، مسجد کوفه و مسجد بصره) جایز است. امام رضا× فرموده‏اند: «اعتکاف لیله فى مسجد الرسول و عند قبره یعدل حجه و عمره» ؛ (۱۵) یک شب اعتکاف در مسجد پیامبر و نزد قبر او معادل یک حج و یک عمره است ولى گروهى از فقها اعتکاف در مسجد جامع هر شهر و منطقه را نیز روا دانسته‏اند. (۱۶)

البته در مورد مسجد جامع نیز برخى برآنند که باید به قصد رجا و به امید این که شاید مطلوب درگاه الهى باشد، اعتکاف نمود. (۱۷) اعتکاف در سایر مساجد مانند مسجد محله و بازار تنها به نظر شمار اندکى از فقیهان شیعه جایز است. (۱۸) مقصود از مسجد جامع در هر شهر و منطقه، مسجدى است که معمولاً مردم بیشترى در آن گرد مى‏آیند(۱۹)؛ به عبارت دیگر، مسجدى که اغلب اوقات بیشتر از سایر مساجد جمعیت داشته باشد. (۲۰)

شیخ لطف الله میسى اصفهانى در کتاب «رساله اعتکافیه‏» به نقل احادیثى در باب اعتکاف پرداخته و ضمن بیان احادیث، شواهدى را در جواز اقامه اعتکاف در مسجد جامع، نصب قبه و نیز احیاى دهه آخر ماه رمضان ذکر کرده است.

روشن است که در محل اعتکاف اختلافى در میان فقهاى شیعه وجود دارد. این اختلاف ناشى از این روایت است که اعتکاف در مسجدى جایز است که امام عدل، جماعتى در آن برگزار کرده باشد. برخى از فقها صرفاً همین چند مسجد (کوفه، بصره، مدینه و مکه) را براى اعتکاف جایز شمرده‏اند و برخى دیگر مساجد دیگر را نیز براى اعتکاف مجاز شمرده‏اند.

از این دسته دوم، گروهى تنها مساجد جامع را معین کرده­اند و برخى همه مساجد جماعات را. شیخ لطف الله بر این باور بوده که در تمامى مساجد جامع و حتى جماعت اعتکاف جایز است، ولى درباره­ی روایتى که «امام عدل» را مطرح کرده چنین اظهار نظر مى‏کند که مقصود از امام عدل، اعم از امام معصوم و غیر معصوم است. شیخ تأکید دارد که اصولاً سؤال درباره مساجد بغداد بوده و روشن است که وجه عدل نمى‏توانسته ارتباطى با امام معصوم براى اقامه نماز در آن مساجد داشته باشد.

وى با اشاره به آرای برخى از فقهاى متقدم در این که تنها در مساجد اربعه اعتکاف رواست، اسامى جمعى از علماى عصر خود را که اغلب علماى جبل عامل هستند، ذکر کرده و رأى آنان را چنین دانسته که در هر مسجد جامعى اعتکاف جایز است. از جمله آنان مرحوم شیخ بهایى است که در هنگام تألیف این رساله در قید حیات بوده است و نیز شیخ على بن عبدالعالى میسى، جد نویسنده، و نیز شهید ثانى و بسیارى دیگر. (۲۱)

در این جا ممکن است این پرسش مطرح شود که با توجه به آثار سازنده اعتکاف آیا بهتر نیست اعتکاف در هر مسجدى را جایز بدانیم تا همگان به آسانى بتوانند از این عبادت بهره‏مند شوند؟

در پاسخ باید گفت: عبادت‏هاى دینى کاملاً توقیفى هستند؛ بدین معنا که شرایط و احکام آن را باید از متون اسلامى و دستورهاى شرعى اخذ کرد. هرگاه از ادله معتبر استفاده شود که محل اعتکاف، مسجد جامع است، نمى‏توان از روى ذوق و سلیقه­ی شخصى در شرط عبادت تصرف نمود و دامنه آن را توسعه داد و اساساً برخى عبادت‏ها از نظر مکان، داراى محدودیت ‏خاصى هستند.

مثلا مراسم و اعمال حج‏ باید در مکان‏هاى معینى انجام شود؛ از این رو انجام دادن اعمال حج در غیر از محل‏هاى مقرر بى‏­معناست.

مطالب مرتبط

در مورد اعتکاف نیز هرگاه با ادله معتبر ثابت‏ شود که جایگاه آن مسجد جامع است، مى‏فهمیم که شارع مقدس این عبادت را تنها در این ظرف مکانى معین از ما خواسته است. البته در تشریع این حکم حتماً مصالحى مورد نظر بوده که شاید عقل ما نتواند به طور یقین بدان دست‏ یابد. شاید اسلام با منحصر نمودن اعتکاف در مسجد جامع بخواهد نوعى کنترل بر کمیت و کیفیت آن وجود داشته باشد و در کنار این عبادت، ارزش‏هاى دیگرى مانند وحدت و همراهى و همدلى نیز مطرح شود. (۲۲)

انسان معتکفى که به آداب اعتکاف پایبند است؛ در هر موردى از نماز خواندن، دعا کردن، اندیشیدن، شب زنده­دارى و گریستن، به گنجینه­هایى از رحمت‏ خاص خدا دست مى‏یابد که گرانبهاترین سرمایه زندگانى و بهترین زاد و توشه آخرت او خواهد بود.

هم چنین گاهى خداوند به خاطر تأدیب انسان‏ها یا به خاطر عقوبت آنان نسبت ‏به ستمکارى‏ها و معاصى، اراده نزول عذاب مى‏کند و بلایى چون خشکسالى یا زلزله و یا بیمارى عمومى و مانند آن را تقدیر مى‏نماید، ولى عمل صالح گروهى از آنان باعث دفع بلا می‌گردد؛ به گونه‏اى که خود نیز متوجه نیستند از تحقق عذاب و عقاب الهى جلوگیرى مى‏کنند: )… و ما کان الله معذبهم و هم یستغفرون(؛ (انفال/­‏۳۳)؛ و خداوند آنان را عذاب نمى‏کند تا زمانى که استغفار مى‏کنند.

اعتکاف خالصانه جمع کثیرى از مردم جامعه ما، مى‏تواند چنین نقشى را در اجتماع اسلامى داشته باشد؛ یعنى زمانى که قدرناشناسى مردم نسبت‏ به نعمت‏هاى الهى اوج مى‏گیرد و غفلت از خدا به شکل‏هاى گوناگون در بین مردم رواج مى‏یابد و پول‏ پرستى و شهوترانى، بخش عظیمى از جامعه را از عبادت خدا دور و به حقوق دیگران بى­توجه مى‏سازد، خطر نزول بلا نزدیک مى‏شود؛ اما گریه‏ها و تضرع‏ها و نمازها و روزه‏هاى معتکفان، رحمت‏ خدا را بر مى‏انگیزاند و به آبروى آنان، عاصیان نیز در امان مى‏مانند.

پى‏نوشت‏ها

۱۲. شیخ صدوق، فضائل الاشهرالثلاثه، ص‏۲۴، روایت‏۱۲.

۱۳. همان، ص‏۳۸، روایت‏۱۶.

۱۴. همان، ص‏۲۵، بخشى از روایت‏۱۲.

۱۵. بحارالانوار، ج ‏۹۸، ص‏۱۵۱.

۱۶. سید محمد کاظم طباطبائى، العروه الوثقى، کتاب الاعتکاف، ص‏۳۹۹.

۱۷. امام خمینى+، تحریرالوسیله، ج‏۱، ص‏۳۰۵.

۱۸. شیخ محمد حسن نجفى، جواهرالکلام، ج‏۱۷، ص‏۱۷۰.

۱۹. همان، ص‏۱۷۱.

۲۰. آیت‌الله گلپایگانى، مجمع المسائل، ج‏۱، ص‏۱۵۴.

۲۱. فصلنامه فرهنگ اصفهان، شماره ۱، پائیز ۱۳۷۴، ص‏۳۸. رحیم نوبهار، اعتکاف؛ سنت محمدى، صص‏۷۸ و ۸۸ .

۲۲. بحارالانوار، ج‏۳۳، ص‏۵۴۲ .

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.