اعتکاف
وب سایت اعتکاف، پویشی در مسیر گسترش معنویت

جایگاه اعتکاف در میان عبادات

۱۳

مفهموم و جایگاه اعتکاف در میان عبادات

دکتر مجتبی محمدی مزرعه شاهی، حمید متولی زاده نائینی

چکیده

اعتکاف در اصطلاح عبارت است از ماندن در مسجد برای عبادت همراه با قصد تقرّب به خداوند. اعتکاف یکی از مظاهر عرفان اسلامی به شمار می­رود که از جایگاه والایی برخوردار است و با راهنمایی معصومان، اصحاب ایشان و فقهای شیعه از تحریف و بدعت حفظ شده است و تاکنون آثار متعدّدی درباره آن به چاپ رسیده است. از آن جا که موضوع اعتکاف یکی از مسایل مهم فقهی نزد تمام فرق اسلامی است بر آن شدیم تا با استفاده از کتب فقهی فقهای سلف و کتب روایی، مقاله‌ای جداگانه در این باره نگاشته و در اختیار عموم قرار دهیم تا بتوانند درباره‌ی احکام آن اطلاعاتی کسب کنند و وظایف خود را در این زمینه بدانند.در این مقاله پس از تعریف اعتکاف و بررسی جایگاه آن در میان سایر عبادت­ها، به تحلیل احکام و شرایط آن با تکیه بر آرای امام خمینی+ پرداخته می‌شود.

واژگان کلیدی

 اعتکاف، احکام، امام خمینی

مقدمه

اعتکاف، عبادتی مستحب است که با نذر و امثال آن واجب می‌شود (تذکره الفقهاء، ج۶، ص ۲۸۴). این عمل در ادیان گذشته نیز سابقه داشته و در منابع اسلامی فضیلت فراوانی برای آن شمرده شده است. روح این عبادت در همه ادیان، دوری از مظاهر دنیا و قرار گرفتن در مکانی محدود به منظور عبادت خالصانه­ی پرودگار است. در چند آیه از قرآن کریم این موضوع طرح شده و بیان جزییات آن به سنّت محوّل شده است.

اعتکاف یکی از مظاهر عرفان اسلامی و زهد مشروع است که با راهنمایی معصومان، اصحاب ایشان و فقهای شیعه از تحریف و بدعت حفظ شده است و تاکنون آثار خوب و متعدّدی درباره آن به چاپ رسیده که برخی همانند باب الاعتکاف به جمع آوری روایات در منابع حدیثی پرداخته و بعضی دیگر بعد فقهی آن را لحاظ کرده‌اند. نگاشته‌هایی مانند «خلوت انس» اثر سید حمیدرضا محمود‌نژاد، «اعتکاف ابرار» نوشته‌ی گروهی از پژوهشگران مؤسسه فرهنگی دارالهدی، «اعتکاف سنتی محمدی» نوشته‌ی رحیم نوبهار در شیعه و «جامعالأحادیث الصحیحه فیالصیام و القیام و الإعتکاف » اثر حمدی حامد صبح و «قیام رمضان فضله وکیفیه أدائه و مشروعیه الجماعه فیه و معه بحث قیم من الإعتکاف البانی » اثر محمد ناصر‌الدین در اهل سنت از کتاب‌های ارزشمند در این موضوع هستند.

از آن جا که موضوع اعتکاف یکی از مسایل مهم فقهی نزد تمام فرق اسلامی است و رهبر معظّم انقلاب تأکید بسزایی در این باره فرموده­اند بر آن شدیم تا با استفاده از کتب فقهی فقهای سلف و کتب روایی مقاله‌ای جداگانه در این باره نگاشته و در اختیار عموم قرار دهیم تا بتوانند درباره‌ی احکام آن اطلاعاتی کسب کنند و وظایف خود را در این امر بدانند.

مطالب مرتبط

مفهوم‌شناسی اعتکاف

اعتکاف از مادۀ «عکف» است. صاحب معجم مقاییس­اللغه برای ریشه « ع‌ک‌ ف» اصلی معنایی قرار داده که بر مقابله و حبس دلالت دارد (معجم مقاییس اللغه، ج۴، ص۱۰۸). خلیل فراهیدی در العین آن را به توقف و ثبوت در مکانی معنا کرده (العین، ج۱، ص۲۰۵، ماده عکف) و ابن منظور معنای مقیم شدن در مکان یا در کنار شیئی را ذکر کرده است که در حقیقت، برگرفته از همان ریشه «حبس» است (لسان العرب، ج۹، ص۲۵۵). مؤلف مصباح‌المنیر نیز معنای مواظبت و مراقبت را بیان کرده است (المصباح المنیر، ج۲، ص۲۴۲). با جمع‌بندی اقوال و بررسی کاربردهای آن روشن می‌شود که در همه استفاده­های لغویِ مشتق از «عکف»، معنای «ملازمت» و «حبس» وجود دارد. معانی دیگر مانند: اقبال، اقامت، مواظبت و توقف که لُغویون بیان کرده‌اند، مصادیق کاربردی معنای اصلی است که در همه­ی آنها نوعی ملازمت وجود دارد.

مفاهیم دیگری همچون «عزلت» و «خلوت‌نشینی» با معنای لغوی اعتکاف بی‌ارتباط نیستند؛ فردی که مسلک گوشه‌نشینی و عزلت اختیار می‌کند، به نوعی خود را در مکانی محبوس کرده و ملازم آن مکان شده است (ریاض السالکین، ج۴، ص۲۱۱). اما این مفهوم با آنچه از معنای اصطلاحی اعتکاف در اسلام وجود دارد، متفاوت است. «اعتکاف» در اصطلاح چنین تعریف شده است: «ماندن در مسجد برای عبادت همراه با قصد تقرّب به خداوند» (ر.ک: الفقه علی‌المذاهب الاربعه و مذهب أهل البیت، کتاب الصیام، ج۱، ص۷۵۵). از جمله قیودی که در تعریف اعتکاف مورد توجه و تأکید شیعه و سنی قرار گرفته، «ماندن در مسجد» و «قصد قربت» است ؛ البته در مفاهیمی مانند خلوت‌نشینی و عزلت از دنیا و مردم، این دو قید همیشه همراه یکدیگر نیستند و این، ویژگی اعتکاف اسلامی است.

مفهوم دیگری که با اعتکاف شباهت دارد «رهبانیت» است که بعد از حضرت عیسی× در مسیحیت به وجود آمد. ریشه این کلمه از «رهب» به معنای خوف است و راهب کسی است که از عقوبت خداوند بیم دارد. ممکن است وجه شباهت رهبانیت مسیحی با اعتکاف اسلامی در اقامت و ملازمت با معابد و محروم کردن نفس از برخی لذت‌های دنیا باشد، اما یکی از تفاوت‌های راهب مسیحی با معتکف مسلمان این است که راهب، رهبانیت را مسلک و پیشه خود برگزیده، اما مسلمانان برای زدودن پلیدی‌هایی که بر نفسشان عارض می‌شود، مدتی را با خدای خویش خلوت می‌کنند و پس از آن با بهره‌های معنوی‌ای که از اعتکاف برده‌اند، دوباره به محیط زندگی باز می‌گردند.

جایگاه اعتکاف در میان عبادات

در قرآن و سنت تأکید فراوانی بر پای‌بندی مردم به اعمال عبادی دیده می­شود، تا جایی که عمل به اوامر الهی به عنوان وجه تمایز «مؤمن» با «مسلمان» معرفی شده است (کافی،‌ج۲، ص۳۸). عبادات، بخشی از احکام اسلام را تشکیل می‌دهد و تفاوت آن با معاملات در توقیفی بودن عبادات است. توقیفی بودن به این معناست که انجام و چگونگی عبادت، متوقف بر امر شارع است (ذخیره المعاد، ج۱، ص۲۶۶). همه فقها عبادت بودن عمل را متوقف بر بیان شریعت دانسته‌اند. آیت‌الله وحید بهبهانی& می‌گوید: «علما بر توقیفی بودن عبادات اتفاق نظر دارند. » (الفوائد الحائریه، ص۴۷۵). برخی از اصولیون، (الفوائد الحائریه، ص۴۷۷)، توقیفی بودن عبادات را این‌گونه بیان کرده‌اند که بنا بر ثبوت حقیقت شرعیه، معنایی را که شارع در عبادات اراده کرده ـ با لحاظ جزییات ـ غیر از معنای لغوی آن است؛ بنابراین بیان ماهیت عبادات ـ علاوه بر بیان احکام آن ـ بر عهده­ی شارع است؛ به خلاف معاملات که شارع در آن معنای لغوی و عرفی را اراده کرده است؛ مانند ماهیت بیع که همان بیع عرفی است و شارع فقط احکام آن را بیان کرده است، مثل تفکیک بیع از ربا.

خود عبادات نیز به واجبات و مستحبات تقسیم می­شود که هر دو قسم آن توقیفی است. یکی از این مستحبات توقیفی، اعتکاف است که ماهیت و احکام آن در کتاب و سنت با دقت بیان شده است. از فایده‌های توقیفی بودن عبادات، پیش‌گیری از وقوع انحراف در آن است. گاهی افراط و تفریط افراد، عبادت را از مسیر خود خارج کرده و ایجاد بدعت می‌کند. رهبانیت مسیحی در آغاز راه مسیری نیکو داشت، اما دخالت برداشت‌های شخصی، موجب انحراف این آیین عبادی شد. به همین جهت، توقیفی بودن عبادت، راه انحراف را می‌بندد و عاملان به عبادتی را در مسیر درست، استوار می‌دارد.

در صدر اسلام، عثمان­به مظعون دچار یکی از این انحرافات شد. او با ترک خانه، زندگی و همسر خویش، در مسجد بیتوته کرد و به عبادت پرداخت. همسرش نزد رسول‌الله’ گله کرد و پیامبر، عثمان را مورد عتاب قرار داد (کافی، ج۵، ص۴۹۴). این قبیل خطرات و انحرافات موجب شد تا معصومان^ در سخن و سیره خویش با معرفی جنبه‌ اجتماعی اسلام، روش صحیح بیتوته در مسجد را بیان کنند.

نمونه‌ای از الگوهای صحیح اعتکاف در سیره امام مجتبی× دیده می‌شود. در یکی از اعتکاف‌های مسجدالحرام خبر گرفتاری مسلمانی به حضرت رسید و ایشان برای برآورده کردن حاجت آن شخص به سرعت قصد خروج از مسجد کردند و در برابر یادآوری دیگران درباره عدم جواز خروج از مسجد برای معتکف، چنین فرمودند:

اعتکاف را فراموش نکرده‌ام، اما از پدرم شنیدم که از جدّم رسول خدا’ نقل کرد که فرمودند: کسی که برای برآورده کردن نیاز برادر مسلمانش تلاش کند، مانند آن است که نُه هزار سال خداوند را عبادت کرده باشد، در حالی که روزهایش را روزه و شب‌هایش را به عبادت گذارنده است (الفقیه، ج۲، ص۱۸۹، ح۲۱۰۸).

این سیره معصومان نشان می‌دهد که اسلام در کنار عبادات فردی، ‌تکالیف اجتماعی را نیز قرار داده است که در بسیاری از موارد تکالیف اجتماعی بر عبادات فردی برتری دارد.

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.