اعتکاف
وب سایت اعتکاف، پویشی در مسیر گسترش معنویت

اعتکاف دانشجویی

۱۴

پدیدار شناسی اعتکاف دانشجویی با تأکید بر ارتباطات میان فردی

حدیثه اسفندیار

چکیده

در این جستار پدیده­ی اعتکاف با تأکید بر ارتباطات میان فردی مورد بررسی قرار گرفته است. مقوله­ی اعتکاف مقوله­­ای فردی و عبادی تلقی شود و به نظر می­رسد که جنبه­های اجتماعی در آن لحاظ نشده است اما سؤال این مقوله درباره­ی این است که آیا این پدیده جمعی است؟ و در صورت جمعی بودن، تأثیر آن در ارتباطات میان فردی چیست؟ و آیا این ارتباطات به اثر بخشی منجر می‌شود؟ در پاسخ به این سؤالات با بررسی پدیدار شناختی پدیده­ی اعتکاف از نگاه معتکفین پرداخته می­شود و با واکاوی جنبه­های آشکار و پنهان آن تلاش می‌شود تا پاسخی روشن در این باره به دست آید.

واژگان کلیدی

 اعتکاف، انسان شناسی، ارتباطات میان فردی

مقدمه

گرچه انسان فطرتاً کمال جو و خداگراست و به علم و تجربه دریافته است که آرامش کامل روحی وروانی در گرو پیروی از تعالیم الهی وتزکیه وتهذیب درون است ولی عادت پذیری، فراموشکاری، وتأثیر از محیط و فعالیت­های اجتماعی از طرفی وآلودگی­های فکری و فساد و گناه از سوی دیگر به تدریج غبار غفلت بر فطرت آدمی می­نشاند و او را از معرفت نفس و خداپرستی دور می‌سازد. اسلام به منظور عادت شکنی و اعتدال بخشی به روح و جسم انسان و ایجاد وفاق میان تفکرات و فعالیت­های فردی ـ اجتماعی انسان، راه­هایی را پیش­بینی کرده است که «اعتکاف» یکی از آنهاست. (وفا، ۱۳۸۸: ۷۷).

۱. مفهوم اعتکاف

۱. معنای اعتکاف: اعتکاف از ماده «عکف» به معنای اقامت کردن در جایی و ملازم بودن با چیزی، و نیز به معنای حبس و توقف است. در اصطلاح فقهی عبارت است از: «اللبث فی مسجد جامع ثلاثه ایام فصاعداً صائماً للعباده»؛ توقف در مسجد جامع برای عبادت به مدت سه روز و بیشتر در حال روزه. بنابراین معتکف شخصی است که به جهت تقرب به خدا، ایامی را در مسجد اعتکاف می­کند. (وفا،۱۳۸۸: ۷۷)

۲. پیشینه تاریخی اعتکاف: اعتکاف به معنای عام خود، اقامت در یک معبد و یا مسجد برای عبادت خدا؛ نه تنها در دین اسلام بلکه در ادیان پیشین الهی نیز وجود داشته است: )وعهدنا الی ابراهیم واسماعیل أن طهرا بیتی للطائفین والعاکفین والرکع السجود( (بقره :۱۲۵)، در این آیه شریفه به صراحت از وجود معتکفین در زمان انبیای الهی «ابراهیم و اسماعیل» خبر داده شده است (وفا، ۱۳۸۸: ۷۸). این سنت پسندیده، به تدریج از زمان­های گذشته به ساکنان سرزمین حجاز و سرزمین مکه منتقل و حتی در زمان جاهلیت نیز به عنوان یک عبادت رایج گردید. گرچه شکل و کم و کیف آن عوض شده و چه بسا رنگ جاهلی به خود گرفته بود؛ ولی در هر حال نشان از دیرینگی تاریخی آن دارد. با ظهور اسلام این عبادت به صورت صریح و با ابعاد گسترده، در میان مسلمانان رسمیت یافت و به عنوان سنتی مهم تلقی شد، از آن رو که رسول خدا سالیانه در ماه مبارک رمضان ده روز را در مسجد مدینه به اعتکاف می‌پرداخت و برای او خیمه­ای زده می‌شد و به تبع ایشان، مسلمین نیز در مسجد الحرام و مسجد نبوی و سپس در مسجد کوفه، به اعتکاف می­نشستند (وفا،۱۳۸۸: ۷۸-۷۹) .

این سنت حسنه با این جایگاه رفیع به عللی در ایران متروک بود و جز خواص به آن توجهی نمی­کردند. در عصر صفوی که گرایش مذهبی حاکمان و همگامی آنان با عالمان دینی زمینه را برای پیاده کردن احکام فقهی فراهم آورد، اعتکاف نیز چون دیگر مسایل فقهی جان گرفت. با غروب قدرت صفوی، این موضوع نیز به افول گرایید و مخصوصاً در دوره پهلوی، در جهت مبارزه دولت وقت با همه سنن و آداب اسلامی می‌رفت که به فراموشی سپرده شود؛ اما با پیگیری مراجع عظام تقلید در دوران پهلوی، خواسته شوم استعمار عملی نگردید ودر نهایت در پی انقلاب اسلامی و ظهور دولت جمهوری اسلامی و پیگیری­های روز افزون رهبر انقلاب‌؛ این مسأله بیش از پیش مورد توجه اقشار جامعه و خصوصاً جوانان قرار گرفت تا جایی که امروزه به طور وسیعی در میان مردم بویژه جوانان و نوجوانان گسترش یافته است وکمتر مساجدی در شهرها پیدا می­شود که سالیانه شاهد حضور خیل مشتاقان و عاشقان نباشد (وفا، ۱۳۸۸: ۷۹).

۳. جایگاه وارزش اعتکاف: اعتکاف در فرهنگ دینی و خصوصاً دین اسلام از جایگاهی بس والا و عظیم برخوردار است. قرآن کریم می‌فرماید: )و اذ جعلنا البیت مثابه للناس و امنا و اتخذوا من مقام ابراهیم مصلی و عهدنا الی ابراهیم و اسماعیل ان طهرا بینی للطائفین و العاکفین و الرکع السجود(؛ و به خاطر بیاورید هنگامی را که خانه کعبه را محل بازگشت و مرکز امن برای مردم قرار دادیم، و برای تجدید خاطره از مقام ابراهیم، عبادتگاهی برای خود انتخاب کنید و ما به ابراهیم و اسماعیل امر کردیم که خانه مرا برای طواف کنندگان و معتکفان و رکوع کنندگان و سجده کنندگان پاک و پاکیزه کنید. در حدیث نبوی می­خوانیم: «المعتکف یعکف الذنوب و یجری له من الاجر کاجر عامل الحسنات کلها»؛ معتکف [با اعتکاف خود] گناهان را متوقف نموده و از بین می‌برد و اجری بسان انجام دهنده تمام نیکی­ها دریافت می‌دارد. (حسینی، ۶۳:۱۳۸۷ ).

در فضیلت این عمل عبادی همین بس که پیامبر اکرم’ هر سال در دهه آخر ماه مبارک رمضان، در مسجد خود معتکف می­شدند و درگوشه­ای از آن خیمه زده و بستر خود را جمع می­کردند و مانند روزهای عادی استراحت نمی­فرمودند. در بعضی سال­ها که به دلیل جهاد یا غیر از آن فرصت اعتکاف نمی‌یافتند قضای آن را در سال آینده انجام می‌دادند (وفا، ۱۳۸۸: ۷۹).

از همین رو، اعتکاف از جنبه­­ی اخلاقی و عرفانی اهمیت ویژه­ای دارد و راه را برای خودشناسی خداشناسی، تزکیه و تطهیر باطن می­گشاید. معتکف در چند روز اعتکاف و با رعایت محرمات و مبطلات آن، سعی در تخلیه روح وذهن خود از غیر خدا می­نماید و تمامی قوا و حواس خود را برای تمرکز بر عبادت و عبودیت حق آماده می­سازد و به تدریج به توحید نظری و عملی نزدیک می‌شود، اما از جهت اجتماعی نیز اعتکاف، دارای فواید بسیاری است، از جمله آن که اعتکاف با تزکیه وتطهیر و پالایش روح از آلودگی­ها، زمینه حضور افراد سالم و صالح را در جامعه فراهم می‌سازد. اعتکاف هرگز به معنای انزوا، رهبانیت، زهد کاذب و فرار از مشکلات جامعه نیست، بلکه اعتکاف مظهری از عرفان اجتماعی و رهیافت شعورمندانه به حل و فصل مشکلات و نیازمندی­های مردم است (وفا، ۱۳۸۸: ۸۱).

۲. روش پژوهش

این پژوهش از زمره پژوهش­های کیفی به شمار می‌آید، زیرا به شرح و بیان یک پدیده دینی به نام اعتکاف پرداخته است و با چگونگی تعبیر درک تجربه و سرانجام فضای اجتماعی سروکار دارد. (محمدی، ۱۳۸۷: ۲۴) این پژوهش درک همه جانبه موضوع بر اساس داده­هایی است که محتوا همراه با ظرافت­هایش درآن منظور شده است. براین اساس برای گردآوری داده‌ها از سه روش مصاحبه، مشاهده مشارکتی و مراجعه به اسناد استفاده شده است؛ که روش مصاحبه با توجه به اینکه بهترین روش برای آگاهی از گرایش­ها ودیدگاه­های افراد، چگونگی شکل­گیری ادراکات آنها و آگاهی از انگیزه­ها، تصمیم­ها و ادراک تجارب ویژه آنان است؛ ( بشیر: ۲)، بیشترین حجم این پژوهش را به خود اختصاص داده است.

۳-۱- مصاحبه: روش انجام مصاحبه­ها به صورت مصاحبه نیمه ساخت یافته بود که برای مصاحبه چند محور مشخص با تعدادی سؤال در نظر گرفته شد بود (ضمیمه شماره ۱)، اما با توجه به اطلاعات اخذ شده از افراد و نیز شرایط و موقعیت­ها، سؤال­ها به تناسب انتخاب و یا با تغییراتی طرح شد. این مصاحبه­ها با هماهنگی مسؤولان برگزاری اعتکاف و اجازه رسمی آنان صورت پذیرفت. البته در مراجعه به افراد برخی حاضر به مصاحبه نبودند که عمدتاً به دلیل آنکه می­خواستند حضورشان صرفاً برای خدا باشد و احساس می‌کردند با پاسخ به سؤالات به نوعی ممکن است عملشان از روی اخلاص و بندگی صرف نباشد، از انجام مصاحبه امتناع می­ورزیدند. از سوی دیگر معمولاً دانشجویان معتکف متاهل چندان تمایلی به مصاحبه نداشتند. تعداد ۲۲ مصاحبه در کل صورت گرفت که در نهایت ۲۱ مصاحبه مورد ارزیابی قرار گرفت. در این مصاحبه‌ها یک مصاحبه به صورت گروهی (۵ تا ۶ نفر) انجام پذیرفت و سعی شده است افراد طوری انتخاب شوند که گویای کل مشارکت کنندگان باشد.

۳-۲- مشاهده مشارکتی: هم چنان که در بخش گزارش اعتکاف بیان خواهد شد، با حضور نگارنده در جمع معتکفین در طول سه شبانه روز اعتکاف، به عنوان یکی از معتکفین ومشارکت در برنامه‌های اعتکاف؛ نحوه رفتار افراد وتعامل آنها با هم و نیز نحوه برگزاری نمازها، دعاها و مراسم مختلف و حضور در کلاس­ های آموزشی مورد مشاهده قرار گرفت. هم چنین با گرفتن تعدادی عکس با استفاده از دوربین نیمه حرفه­ای از زوایای آشکار و پنهان، تلاش شد تا به عنوان اسناد تصویری، گوشه­هایی از مراسم و برنامه­ها در پژوهش مورد استفاده قرار گیرد.

۳-۳- بررسی اسناد: علاوه بر دو شیوه ذکر شده، برای تکمیل برخی از جنبه­های اعتکاف به ناچار به تعدادی از منابع مکتوب مراجعه شد، که برخی از آنها مربوط به روش تحقیق و نحوه انجام مصاحبه و برخی درباره خود اعتکاف و تاریخچه آن بود.

بعد از جمع آوری داده­ها به کمک سه روش ذکر شده به تحلیل و بررسی آنها پرداخته شد که در این جا ابتدا با استفاده از روش تحلیل شماتیک (یا موضوعی) به طبقه‌بندی داده‌ها و الگویابی در داده­ها دست یافتیم وسپس با استفاده از روش پدیدار شناسانه که روشی است برای درک رویه­های عمیق معنایی، تجربه‌های زیستی برخی افراد درباره یک پدیده، به بررسی معنای پدیده از نظر آنها پرداخته شد (محمد پور، ۱۳۸۹: ۸۶).

۳. گزارش توصیفی اعتکاف دانشجویی*

مراسم اعتکاف دانشجویی هر ساله در ایّام البیض در مساجد دانشگاه­های سراسر کشور برگزار می­شود. اعتکاف دانشجویی استان قم نیز در سال­های قبل در مساجد جامع، یا مسجد مقدس جمکران و در سه سال اخیر به صورت منسجم در دانشگاه‌های پردیس قم و دانشگاه قم برگزار شده است. روند کمی وکیفی اعتکاف دانشجویی که از سال ۸۹ در دانشگاه پردیس برگزار شده بود، به صورت صعودی در حال افزایش بوده، به طوری که در سال جاری، مسجد دانشگاه قم میزبان تقریباً ۸۰۰ نفر دانشجوی معتکف از سراسر دانشگاه­های استان بوده است.

پذیرش اعتکاف از ساعت شش عصر الی ده شب اعلام شده بود. دانشجویان به همراه خانواده­های خود وارد دانشگاه قم می‌شدند و بعد ازخداحافظی با خانواده­های خود به طرف محل پذیرش مسجد می­رفتند. در قسمت پذیرش بر اساس نام و نام خانوادگی و با تحویل کارت شماره داری که قبلاً در دانشگاه در هنگام اعتکاف دریافت کرده بودند، پذیرش می‌شدند. در هنگام ورود به مسجد بسته فرهنگی شامل کتابچه توشه معتکف (آداب و اعمال اعتکاف) و نشریه سه قدم مانده به صبح (ویژه نامه فرهنگی مهدوی اعتکاف) را ازخدام فرهنگی دریافت کردند. صحن مسجد به صورت منجسم و دقیق با نوار چسب تقسیم بندی شده بود و برای هر معتکف میزان مشخصی در نظر گرفته شده بود. دانشجویان دسته دسته وارد می‌شدند و بر اساس شماره جایگاهی که از پذیرش گرفته بودند، در جای خود قرار می­گرفتند. بعضی از دانشجویانی که به صورت گروهی آمده بودند، در تلاش بودند تا به صورتی تعویض جا کنند تا در کنار گروه دوستان خود قرار بگیرند. درنزدیکی نگارنده گروه دوستانی قرار گرفتند که همگی ورزشکار بودند و با لباس های ورزشی خاص و مشابه هم در حالی که با ادبیات خاص صمیمانه­ای در حال گفت و گو بودند، قرار گرفتند. در طرف دیگر اقوامی بودند که همراه هم شرکت کرده بودند؛ مادری به همراه دختر نوجوان خود، و دو برادرزاده جوان خویش در مراسم در کنار یکدیگر بودند.

مسؤول بخش پشتیبانی اعتکاف خواهران گفت: نهاد نمایندگی مقام معظّم رهبری (مد ظله) دردانشگاه قم، فراخوان شرکت در اعتکاف دانشجویی را دهم خرداد ماه سال جاری به صورت بنر و پوستر برای تمامی دانشگاه­های استان قم ارسال کرده است. برای هر دانشگاه متناسب با تعداد افراد ثبت نامی، سهمیه­ای اختصاص داده شد، و قرعه کشی در دانشگاه­ها انجام گرفته بود. در این میان سهمیه دانشگاه قم به دلیل داوطلبان بیشتر نسبت به دانشگاه­های دیگر بیشتر بود. به طور کلی از این سهمیه تقریبا ۶۰ درصد مخصوص خواهران دانشجو برای اعتکاف در مسجد دانشگاه قم و ۴۰ درصد برای برادران دانشجو در مسجد مقدس جمکران اختصاص داده شده است.

مدیریت مراسم تا حدودی در اختیار دانشجویان بود و اکثر خدّام معتکفین نیز از دانشجویان علاقه­مند و داوطلب انتخاب شده بودند.

روز اول اعتکاف سیزدهم رجب

صبح روز اول اعتکاف، در مسجد دانشگاه قم سکوت کاملی حکم فرما بود؛ عده­ی قلیلی مشعول تلاوت قرآن و نماز بودند، با توجه به نزدیکی ایام امتحانات پایان ترم نیز عدّه­ای مشغول مطالعه دروس خود. در گوشه­ای از مسجد برگه­های ختم قرآن برای هدیه به روح پاک و مطّهر امیرالمؤمنین× پخش می­شود. حدود ساعت ده صبح با پخش زمزمۀ (مهدی بیا) از بلند­گوهای مسجد، معتکفین کم کم از خواب بیدار می­شوند. مسؤول فرهنگی نهاد نمایندگی مقام معظّم رهبری(مدظله)، برنامه­های فرهنگی را اعلام می­کند. بعد از سخنان ایشان جلسه­های معرفت با موضوع سلوک معنوی، عرفان‌های نو ظهور، تفسیر دعای مکارم الاخلاق و مباحث آزاد همزمان با هم برگزار می­شود و معتکفین بر اساس علاقه خود در این حلقه‌ها شرکت می­کنند. نماز ظهر و عصر به امامت حجّت الاسلام آخوند زاده برگزار می­شود.

بعد از ظهر نشست مشاوره‌ای ازدواج در قالب حلقه­های معرفت برگزار شد. به جز حلقۀ مشتاق و متراکم پیرامون خانم دکتر حسینی ـ با توجّه به سکوت نسبی حکم فرما در مسجد ـ بقیه­ی حاضرانی که در حال استراحت نبودند، کم و بیش گوش می­کردند. از موضوعات مهم نشست، بحث خواستگاری­های رسمی و غیررسمی وتفکیک جنسیتی در دانشگاه بود که به صورت پرسش و پاسخ گروهی برگزار شد. بعد از اتمام این نشست مشاوره­ی فردی به مدّت دو ساعت برگزار شد.

ویژه برنامه­ی افطار شامل پخش مناجات امیرالمؤمنین و اقامه­ی نماز مغرب و عشا به امامت حجّت الاسلام و المسلمین آخوند زاده بود. بعد از نماز نیز دعای فرج و زیارت رجبیه به صورت دسته جمعی برگزار شد. نکته­ی قابل توجه در این بین، سرعت و تعجیل امام جماعت در اقامه­ی نماز مغرب و عشا نسبت به نماز صبح و ظهر و عصر بود.

به مناسبت میلاد با سعادت امیرمؤمنان علی×، مراسم سخنرانی با حضور حجت الاسلام و المسلمین فرحزاد برگزار شد. ایشان ضمن پرداختن به شخصیت بزرگوار امام علی× بر قرائت چهارده مرتبه حدیث کسا و دوازده هزار مرتبه ذکر یا علی مدد به صورت دسته جمعی، برای برآورده شدن حاجات مادی و معنوی تأکید کرد.

روز دوم اعتکاف چهاردهم رجب

حدود ساعت ده صبح، با پخش زمزمۀ مهدی بیا، معتکفین کم کم از خواب بیدار شدند. مسؤول واحد پاسخگویی به سؤالات شرعی، احکام وضو و غسل را بیان کرد. حلقه‌های معرفت مانند روز قبل در چهار گروه قبلی ادامه پیدا کرد؛ با این تفاوت که حلقه­ی تفسیر سوره­ی حمد جایگزین حلقه­ی تفسیر دعای مکارم الاخلاق شده بود. بعد از اقامه نماز ظهر و عصر، حدود ساعت دو بعد از ظهر، خدمه­ی مسجد با همکاری خدّام افتخاری و تعدادی از معتکفین داو طلب، مشغول نظافت مسجد شدند. به مناسبت نزدیک شدن به شب وفات حضرت زینب÷ خدّام، مسجد را برای مراسم عزاداری آماده می­کردند و در جلوی محراب پارچه­های سیاه می زدند. اکثریت خدام و تعدای از معتکفین با توجه به نزدیک شدن شب وفات، لباس­های خود را به رنگ سیاه تغییر دادند.

نشست مشاوره­ای ازدواج و مشاوره­ی فردی باحضور خانم دکتر حسینی برگزار شد.

به واسطه­ی درخواست مکرر معتکفین، قرائت حدیث شریف کسا به صورت دسته جمعی انجام شد. در ادامه برنامه­، ختم صلوات و ختم قرآن در جلوی مسجد با حضور تعدادی از معتکفین برگزار شد. ویژه برنامه­ی افطار شامل پخش دعای مجیر، زیارت آل یاسین و تواشیح الاسماء الحسنی بود. بعد از صرف افطار، به مناسبت وفات حضرت زینب، مداح اهل بیت، حاج مجید بنی فاطمه، به قرائت دعای توسّل و روضه خوانی پرداخت. با توجه به این که به احیای شب نیمه­ی رجب بسیار سفارش شده، تعدادی از معتکفین آن شب را تا سحر به عبادت و راز و نیاز پرداختند.

روز سوم اعتکاف پانزدهم رجب

برنامه روز آخر اعتکاف با دو روز قبل متفاوت بود. حجت الاسلام و المسلمین ماندگاری به ایراد سخنرانی پرداخت و در ضمن سخنرانی داستان تولد مقدس اردبیلی را بیان کرد که شور و تأثیر خاصی را در بین معتکفین برانگیخت. یکی از خدام فرهنگی، از معتکفین برای تزیین درب خروجی وآمادگی برای برنامه بدرقه دعوت به همکاری کرد.

بعد از اقامه نماز ظهر و عصر، اجرای مراسم اعمال ام داوود با حضور دو قاری بین المللی آغاز شد. این مراسم تا حدود ساعت شش عصر ادامه داشت. در اثنای این مراسم بعضی از معتکفین وقتی خسته می‌شدند، استراحت می‌کردند. حتّی در گوشه و کنار مسحد معتکفینی بودند که از فرط خستگی در حالی که قرآن به دست بودند خوابشان برده بود. یکی از معتکفین در هنگام مراسم در حالی که مقداری گندم در دست داشت به اطرافیانش می‌گفت: هر سوره را که می­خوانی به یکی از این گندم ها فوت می­کنی، در حالی که به حاجت خود فکر می‌کنی، اگر بعداً همه گندم­ها را بر پشت بام بریزی ان شاءالله که حاجت روا خواهی شد.

با حضور حجت السلام والمسلمین آخوند زاده و سرکار خانم فراهانی از برندگان مسابقات حفظ قرآن و دل گویه با خدا و امام زمان تقدیر و تشکر شد و هدایایی به رسم یادبود از طرف نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری دانشگاه قم به آنها اهدا شد. خانم فراهانی از طرف همۀ خدّام فرهنگی و اجرایی اعتکاف حلالیت طلبید، وی همچنین به نیابت از نهاد نمایندگی مقام معظّم رهبری(مد ظله) از همه­ی خدّام و همچنین معتکفینی که در طول این سه روز نهایت همکاری را داشتند، تقدیر و تشکر کرد. در ادامه برنامه یکی از خدام بیانیه اعتکاف دانشجویی را قرائت کرد. صحیفه سجادیه و کتاب احکام بانوان به رسم یادبود بین همه معتکفین پخش شد. مراسم «وداع با اعتکاف» نیز با حضور مداح اهل بیت در میان شور و حال خاص معتکفین برگزار شد. بعد از اقامه آخرین نماز مغرب و عشا، مراسم بدرقه معتکفین آغاز شد. در قسمت خروجی مسجد، درحالی که یکی ازخدام معتکفین را از زیر قرآن کریم بدرقه می­کرد؛ آنها افطاری بسته بندی شده خود به همراه یک شاخه گل از یکی دیگر از خدام دریافت می­کردند. معتکفین در حالی که با دوستان خود خداحافظی می­کردند و برای اعتکاف سال آینده قرار می‌گذاشتند؛ به آغوش گرم خانواده­های خود که با دسته گل‌های زیبا به استقبال آنها آمده بودند، می‌رفتند.

۴. یافته‌های تحقیق

۴-۱- معنا کاوی آشکار مناسک

مصاحبه شوندگان در اعتکاف دانشجویی دانشگاه قم، به طور میانگین در سن بیست و سه سالگی بودند.کوچکترین معتکف ۱۸ ساله، دانش آموز پیش دانشگاهی و بزرگترین معتکف ۳۸ ساله، پزشک افتخاری این مراسم بود. چهار نفر از شرکت‌کنندگان فارغ‌التحصیل مقطع کارشناسی بودند و از این میان دو نفر از آنها فارغ‌التحصیل دورشته دانشگاهی بودند. پزشک افتخاری اعتکاف نیز فارغ‌التحصیل دکترای علوم پزشکی بود. ده نفر از معتکفین دانشجوی مقطع کارشناسی و چهار نفر دانشجوی مقطع کارشناسی ارشد بودند. دو نفر نیز دانش آموز بودند. سیزده نفر از شرکت‌کنندگان از دانشجویان یا فارغ‌التحصیلان رشته‌های علوم انسانی، سه نفر از رشته­های فنی و مهندسی، دو نفر از رشته­های علوم پزشکی و یک نفر از رشته هنر بود. از نظر دانشگاه محل تحصیل، ۹ نفر از معتکفین از دانشگاه پیام نور استان قم، چهار نفر از دانشگاه علمی کاربردی، سه نفر از دانشگاه قم، یک نفر از دانشگاه پردیس قم، یک نفر دانشگاه باقر العلوم قم و یک نفر دانشگاه شریعتی تهران بودند. در این میان شانزده نفر از معتکفین بومی استان قم و ۵ نفر ساکن استان‌های دیگر بودند.

برداشت و تعریف اعتکاف از دیدگاه دانشجویان معتکف حول دو محور زمان و مکان دور می­زند. آقابیگی دانش­آموز پیش دانشگاهی است که در آستانه کنکور سراسری قرار دارد او می­گوید: به نظر من اعتکاف یک مسافرت کوتاه مدّت به درون خود آدم است، همیشه فکر می­کنیم مسافرت یعنی اینکه حتماً باید جای خاصی رفت، اما در اعتکاف آدم می­تواند با خودش خلوت کند، به نظر من اعتکاف سه روز نیست بلکه یک عمر است.

سجادی با تأکید بر بعد زمانی اعتکاف گفت:… همین قضیه که می­گویند گناهان آدم پاک می­شود، انگار از مادر متولد می­شود، خلاصه یک شروع دوباره­ای است برای زندگی، انگار یک جورایی اعتکاف باز گشت دوباره به خداست…

در خصوص انگیزه­های شرکت­کنندگان، رنجبریان دانشجوی فلسفه و کلام اسلامی گفت: فکر کردم انسان نیاز دارد که چند روز را برای خودش باشد، برای خودش وقت بگذارد و برای خودش خلوت داشته باشد. انسان باید ببیند اساساً برای چه به مسجد آمده و در اعتکاف شرکت کرده، گمشده­ی من کیست و آنچه می‌خواهم چیست، به این نتیجه رسیدم که در واقع دلم برای خودم تنگ شده است. دلم می­خواهد یک ذره خودم را پیدا کنم، گمشده­ی انسان در وهله اول خود اوست. احساس کردم که انسان احتیاج به نیرو دارد و برای زندگی در این دنیا احتیاج به قدرت دارد، این اعتکاف این قدرت را به انسان می­دهد که یک انرژی و قدرتی در حل مشکلات و مسایل زندگی داشته باشد.

خانم دکتر مرادی پزشک افتخاری اعتکاف، با اشاره به دستاوردهای اعتکاف گفت: در اعتکاف، قفل­هایی که به خاطر روزمرگی­ها و دغدغه­ها به روح انسان زده می­شود، جلوی بازاندیشی و آزاداندیشی آدم را می­گیرند، [اینها] به خاطر خلوت با خودت و خدا باز می­شوند…، اینکه شما یک بازیابی از خودتان انجام می­دهید و نمی­گذارید شخصیتتان در لابه­لای کشمکش­های زندگی خرد شود، دوباره می‌توانید باز سازی کنید، گاهی در طول زندگی، افکار و اعتقاداتتان و ایمانتان مورد هجمه قرار می­گیرد. حربه­های شیطان که می­خواهد روح شما را قطعه قطعه کند قسم خورده‌ای که از چپ و راست و از پشت و جلو می­خواهد به انسان حمله کند، همین دغدغه­های شغلی و خانوادگی و معمول، اینها حربه­های شیطان است، برای قطعه قطعه کردن و متشتت کردن روحتان و اعتکاف مکان مناسبی برای بازیابی خودتان است.

حاجی رحیمی دانشجوی رشته معماری در این مورد گفت: اعتکاف فقط نماز وصلوات نیست، بلکه آمدن و آزاد شدن ذهن است، این که به فکر آینده باشیم،کی بودیم و چی هستیم، چه چیز­هایی را از دست دادیم و چه می خواهیم به دست آوریم… به خاطر همین، آدم با به فکر بودن در این شب­ها یاد می­گیرد که به خودش بیاید، به خودش و اطرافیانش فکر کند، فکر کند به این که چه چیزی یاد می­گیرد و چه چیزی می­خواهد، به فکر توشه آخرتش باشد و این که آن دنیا اهمیت بسزایی دارد و باید به فکر آن دنیا هم باشیم… چون واقعاً آدم یک تحولی برایش ایجاد می‌شود و وقتی بچه‌های دیگر کردار و رفتار و برخورد ما را می‌بینند، حتماً رویشان تأثیر می­گذارد.

حسنی فارغ‌التحصیل رشته الهیات گفت: از نظر بعد ارتباط با دیگران و مراعات حال دیگران کردن را در اینجا خوب می-فهمیم؛ زیرا در اینجا شرایط طوری است که جا کم هست، جا تنگ است، وسایل جا به جا می­شود مثل مفاتیح، اما همه با هم با لبخند و روحیه و خوب برخورد می‌کنند و این مراعات حال دیگران و ارتباط با دیگران برقرارکردن دراینحا خوب اجرا می­شود؛ حتی کسانی که روابط عمومی قوی ندارند، اینجا برخوردها عوض می­شود، می­گویند و می­خندند و جو خوبی درباره کمک کردن به دیگران وجود دارد و نیز رعایت کردن حال دیگران…

کریمی دانشجوی مدیریت بازرگانی، شاغل در یکی مراکزخدمات پیشخوان دولت می‌گوید: هدف از ارتباط با دیگران، آشنایی و صحبت کردن با دیگران است. بعد اینکه یک چیز از دوستت یاد بگیری یک چیز خوب، من دوست دارم با کسی که ارتباط برقرار می‌کنم، کسی باشد که دست آدم را بگیرد و کمک کند و در لغزش­ها و خطاهایی که انسان انجام می­دهد مواظب انسان باشد، من به این گونه دوست پیدا کردن خیلی علاقه دارم.

۴-۲. معناوی کاوی پنهان

در این قسمت به بررسی پدیده­ی اعتکاف از نگاه مشارکت­کنندگان در اعتکاف دانشجویی دانشگاه قم می‌پردازیم. با توجه به سؤالات مطرح شده در مصاحبه­ها که پبرامون چهار محور طراحی شده بودند، پاسخ­های داده شده را نیز به چهار گروه تقسیم کردیم تا بتوان به طور جزیی­تر پدیده­ی اعتکاف را از منظر مشارکت­کنندگان بررسی نمود و نوع نگاه آنها به این پدیده را دریافت.

۴-۲-۱. انگیزه و چرایی حضور افراد در اعتکاف

اعتکاف یک مراسم دینی است که در طول سال فقط یکبار و به مدت سه روز انجام می‌پذیرد، بر این اساس از آن دسته فعالیت­های دینی شمرده می­شود که مشارکت کنندگان، بر حسب عادت و یا رفع تکلیف به سراغ آن نمی‌آیند. دیدن شوق و ذوق عموم مشارکت کنندگان هنگام ثبت نام و انجام مقدمات آن و نیز در طول برگزاری مراسم و صحنه‌های پایانی مراسم علاوه بر اخلاص و نیت­های پاک، دلالت بر وجود امور مهمتری دارد که انگیزه‌ها و اشتیاق افراد را برای شرکت در مراسم دو چندان می‌کند. شناخت این انگیزه‌ها اولین گام در پدیدار شناسی اعتکاف به شمار می­رود و زوایای پنهان این پدیده را به تصویر می‌کشد؛ چرا که در پس رفتار ها و اعمال انسان دلالت­هایی وجود دارد، که با دستیابی و بررسی آنها می­توان به نوع نگاه و نگرش افراد به آن پدیده رسید. این انگیزه‌ها به دودسته تقسیم می‌شود:

الف) انگیزه‌های درونی

۱. نیاز به آرامش روحی و رسیدن به آن و دور شدن از محیط ناآرام زندگی؛

۲. خلوت با خدا (ارتباط با خدا)؛

۳. تفکر به خود و خودسازی و در نتیجه خودیابی؛

۴. حس کنجکاوی؛

۵. رشد معنوی؛

۶. احساس نیاز؛

۷. تخلیه روانی؛

۸. پاک شدن از گناهان؛

۹. تجربه­ی مثبت قبلی؛

۱۰. عشق الهی.

ب) انگیزه‌های بیرونی

۱. پیشنهاد دوستان و همراهی با آنها؛

۲. لطف الهی و هدایت او و خواست او؛

۳. خانواده و اطرافیان؛

۴. موقعیت شغلی؛

۵. حضور در جو معنوی؛

۶. خدمت به دیگران؛

۷. نهادینه شدن دین در درون افراد.

همانگونه که مشاهده می‌شود، بخشی از انگیزه­های شرکت‌کنندگان درونی و شخصی است و بخشی بیرونی و غیر شخصی؛ که با توجه به میزان فراوانی و تکرار آنها برخی بیشتر و برخی کمتر مد نظر بوده است. از مهترین دل­مشغولی­های انسان، رفع نیازهایی است که در زندگی با آنها روبه­رو می‌شود، به صورتی که می­توان گفت بیشتر وقت و سرمایه­ی انسان صرف رفع نیازهایش می‌شود. از جمله­ی آنها نیاز­های معنوی انسان است که به آرامش روحی و روانی منجر می‌شود. آن نیازها، انگیزه­ی بسیار قوی­ای برای حضور در مراسمی مثل اعتکاف است که در بین مراسم­ها و آیین­های اسلام از ظرفیت بالایی برای ایجاد آرامش در انسان برخوردار است. این مسأله در مصاحبه­ها به وضوح دیده می­شود و رسیدن به آرامش و تخلیه­ی روحی و روانی از انگیزه‌هایی است که اکثر مشارکت کنندگان به آن اشاره کردند. توجه به خود و نگاهی به درون که در قالب­های خودسازی و یا خودیابی مطرح شده است، از دیگر انگیزه­های مهمی بوده که بخشی از معتکفین به آن اشاره داشتند. از سوی دیگر نکته­ی مهمی که از لابلای گفته­های متکفین به دست می‌آید، این است که اعتکاف بستری را برای خلوت کردن با خدا فراهم می­سازد و انسان می­تواند با او ارتباط برقرار نماید. عموم افراد بر این نکته تأکید داشتند که چون اعتکاف از ظرفیت ایجاد خلوت برای خدا برخوردار است به اینجا آمده­اند و این امر در آیین‌های دیگر کمتر به دست می‌آید. با توجه به این که در انجام آیین­ها در مراسم‌های دینی، مسأله در خواست و عرض حاجت و نیاز ها به درگاه الهی مطرح می‌شود و به طور طبیعی افراد خواسته­های دنیایی و اخروی خود را مطرح می‌‌کنند؛ اما نکته­ای که در مصاحبه­ها به چشم می­خورد بیان این امر از سوی معتکفین بود که اعتکاف برای حاجت گرفتن نیست، گویا بین مراسم اعتکاف با سایر مراسم­ها تفاوت در این مسأله وجود دارد. به نظر می‌رسد معتکفین بر این باوراند که اعتکاف و حضور سه روزه صرفاً برای خداست و تقویت رابطه و نزدیکی هر چه بیشتر با او، این مراسم نوعی حضور در محضر دوست و تمرین با او بودن است تا چیزهای دیگر. از سوی دیگر از مهم‌ترین انگیزه­های بیرونی و غیر شخصی برای حضور در اعتکاف، همراهی با جمع دوستان و مشارکت دسته جمعی بوده است. افراد معمولاً تجربه‌های مفید و مؤثری را که در اعتکاف های قبلی به دست آورده­اند، با دوستان خود درمیان گذاشته وآنها را به شرکت در اعتکاف تشویق کرده بودند.

۴-۲-۲. نگاه معتکفین به اعتکاف

یافته­های تحقیق نشان می­دهد که در نگاه معتکفین پدیده اعتکاف را به سه شکل کلی می­توان تعریف کرد؛ در نگاه اول، اعتکاف مراسمی معنوی و روح افزا تلقی می­شود و ویژگی­های متفاوتی در آن مشاهده می­شود، در واقع کارکردهایی که این مراسم برای شرکت‌کنندگان فراهم می­کند، آن را به مراسمی ویژه تبدیل می­کند که موجب تحکیم هنجارها و ارزش­های اساسی می­شود و نیازهای معین افراد و جامعه را برطرف می‌سازد. کلود ریویر در کتاب درآمدی بر انسان شناسی برای دین که بنا به تعریف گیرتز نظامی از نمادهاست، به سه کارکرد اصلی آن یعنی سازمان دهندگی و ایجاد نظم، ایمنی دهنده و انسجام دهندگی اشاره می‌کند، بر این اساس اعتکاف هم در زمان مشخص و برنامه‌های معین، هم ایجاد آرامش در افراد، و هم تحکیم پیوندهای میان افراد از هر سه کارکرد برخوردار است. بر همین اساس در این مراسم، معتکف با تجدید عهد کردن با خدا، از گناهان خویش توبه کرده و با فاصله‌گرفتن از زشتی­ها، خوبی­ها را آموخته و در یک کلام به معشوق خود نزدیکتر می­شود. در این صورت اعتکاف هدیه­ای از جانب خدا به انسان تلقی می‌شود.

در نگرشی جامعه شناسانه، اعتکاف را می­توان به جامعه­ای کوچک تشبیه کرد که تمامی عناصر موجود در جامعه اصلی نیز در آن ـ جامعه کوچک معتکفین ـ دیده می‌شود. آنها با فرهنگ­های گوناگون و قومیت­های مختلف در کنار هم جمع می‌شوند و با هم به تعامل می‌پردازند. در این تعامل تلاش بر این است که با یکدیگر آشنا شده وآداب و رسوم و اخلاق دیگران را مشاهده و بررسی نمایند که این می‌تواند در تغییر نگرش­ها، پیش داوری­ها و… تاثیر داشته باشد.

در دید برخی از مصاحبه شوندگان، اعتکاف فرآیندی مکانی وزمانی است. بدین صورت که اعتکاف را محیط ومکانی برای برقراری ارتباط با خدا و انس با او می‌دانند. درعین حال اعتکاف یک فرصت و زمان کوتاه برای خلوت با خداوند در نظر گرفته می­شود و با تشبیه آن به سفر، سفری به درون خود است که در آن انسان تنها به خدا می‌اندیشد وفکرش از سایر امور آزاد می­گردد و فرصتی برای تأمل در خود، بازنگری و بازسازی خویشتن فراهم می­شود.

۴-۲-۳. تاثیرات اعتکاف

اعتکاف دستاوردهایی برای انسان به ارمغان می‌آورد و اثرات فراوانی در جنبه­های مختلف برای او ایجاد می‌کند که این امر مورد اتفاق همه مصاحبه شوندگان بود و آنها بر مفید و مؤثر بودن آن در تمامی شئون زندگی تأکید داشتند. برخی از ابعاد ودستاوردهای اعتکاف عبارت­اند از:

۴-۲-۳-۱. بعد گرایش‌ها و تمایلات

ایجاد آرامش روانی از طریق ارتباط برقرار کردن با خدا، احساس نزدیکی بیشتر به او، رشد حالات روحی و روانی در انسان و نیز احساس پیوند عاطفی با دیگر شرکت‌کنندگان در اعتکاف مشاهده می­شود.

۴-۲-۳-۲. بعد شناختی و معرفتی

خداشناسی، خود شناسی و شناخت دیگران، و درکل تفکر کردن و اندیشیدن از پیامدهای مهم اعتکاف در بعد معرفتی به شمار می‌رود.

۴-۲-۳-۳. بعد رفتاری

 از مهمترین تأثیرات اعتکاف، تغییر و بهبود بخشی رفتارها و اعمال افراد است. از نکاتی مهمی که از سوی معتکفین به آنها اشاره شد مسأله جبران گذشته توسط اعمال و رفتارهای پسندیده و نیز تحول یافتن وبهتر شدن رفتارها در همه زمینه­هاست. با تغییر و تحول رفتار در جهت مثبت فرد در نهایت به کسب رضایت الهی نائل شده و ایمان، امید و توکل به خدا در او افزایش می‌یابد.

۴-۲-۳-۴. بعد آموزشی

یادگیری وآموختن دانش­ها و فراگیری تجربه­های دیگران درطول اعتکاف می­تواند کمک مؤثری در بالا بردن سطح دانش و آموخته­ها، مخصوصاً در زمینه‌های معنوی داشته باشد و طبعاً با درک بهتر از شرایط فردی، می­توان به برنامه‌ریزی‌های دقیق تر در طول سال در امور مختلف از جمله امور معنوی دست یافت و دستاوردهای اعتکاف را حفظ نمود.

۴-۲-۳-۵. بعد اجتماعی

حضور در یک جمع ، خود به خود مسائل مربوط به جامعه و اجتماع افراد را به میان می‌کشاند. بر همین اساس در جمع اعتکاف دانشجویی، مسایل مرتبط با جامعه­ی دانشجویی و دغدغه­های آنان مطرح می­گردد. از دستاوردهای اعتکاف در این بعد می­توان به آماده­سازی و مصونیت در برابر تهاجم فرهنگی اشاره کرد. اعتکاف به نوعی برای افراد، شرایطی را فراهم می‌سازد که در برابر توطئه‌های فرهنگی و دینی و شبهات، آمادگی و مصونیت یابند. از سوی دیگر با برقراری ارتباط با دیگران در اعتکاف و پیوند با آنها به تحکیم پایه­های اجتماعی بر مبنای ارزش­های دینی و ایجاد جمعی همگون نزدیک می­شوند. که در صورت تداوم و برنامه­ریزی مناسب، کم کم هسته‌های قوی و مقاوم در برابر هجوم دینی و فرهنگی و با دغدغه­های مشترک در زمینه ایجاد جامعه سالم و هم­سو با ارزش‌های دینی فراهم می‌شود.

۴-۲-۴. ارتباط با دیگران در اعتکاف

در اعتکاف، فرد معتکف به منظور انجام یک مراسم عبادی سه روزه راهی خلوتگاهی می­شود که او را برای چند روزی از فضای شلوغ و پر از دغدغه و با روابط اجتماعی گسترده و توأم با نوعی سرگشتگی دور می­سازد و در مکانی آرام و فارغ از آنچه که در زندگی روز مره و در محیط های اجتماعی گوناگون، انسان را در بر گرفته و عرصه را بر او تنگ کرده و به تعبیری «فرصت سر خاراندن» باقی نگذاشته، به عبادت و نیایش بپردازد و فرصتی کوتاه به فرد بدهد تا با خدایش و خودش دیداری داشته باشد و دریابد که خالقی مهربان و رفیقی دوست داشتنی و نیز «خودی» زیبا دارد که می‌بایست با آنها خلوتی سازنده داشت.

بر این اساس در اعتکاف نباید مانند غیر اعتکاف به مسایلی غیر از خود و خدا پرداخت و حال آنکه اسلام دینی است که در بیشتر دستورات و برنامه­هایش، غیر از جنبه فردی و شخصیتی به جنبه­های اجتماعی اهمیت تام و برابر با جنبۀ فردی می‌دهد. این مسأله در پاسخ هایی که معتکفین در خصوص لزوم ارتباط با دیگران در اعتکاف گفته­اند، به خوبی دیده می‌شود. تقریباً نظر اکثریت مصاحبه شوندگان آن است که اعتکاف پدیده­ای است که علاوه بر جنبه­ی فردی، جنبه­ی اجتماعی هم دارد، و داشتن روابط با دیگران در آن ضروری است. هر چند که در کم و کیف آن و گستره­ و شدت آن دید­گاه‌هایی بعضاً متفاوت ارایه شده است. نکات زیر که از محتوای مصاحبه­ها استخراج شده است، در روشن­تر شدن این امر به ما یاری می‌رساند:

۴-۲-۴-۱. ساخت روابط و نوع آن در اعتکاف

روابط اجتماعی بین معتکفین راحت وصمیمی است و ماهیت پیچیده­ای ندارد. افراد خود را باهم تطبیق می‌دهند و وظایف را بین خود تفسیم می‌کنند. نکته دیگر آنکه این ساخت، عمودی و از بالا نیست و از زیر دست و بالا دست خبری نیست بلکه روابط از الگوی ساخت افقی پیروی دارد که بنا به تعریف افراد در چنین ساختی با یکدیگر روابط صمیمی و دوستانه‌ای پیدا می‌کنند و در جهت اهداف مطرح شده بدون چشم داشتی با جان و دل تلاش می‌کنند (رفیع پور، ۱۳۷۷، ۷۵). باتوجه به این نکته می‌توان ماهیت روابط دراعتکاف را شبیه ماهیت روابط درجبهه­های جنگ و راهیان نور دانست که روابط براساس تقوا، برادری و نیز همبستگی بود.* در پاسخ برخی از مصاحبه شوندگان به این سؤال که هدف­های ارتباط در اعتکاف چیست؛ برقراری ارتباط با هدف کمک به یکدیگر، به هم نزدیک تر شدن، مشارکت در امور مربوط به اعتکاف و نیز تشبیه افراد به یک خانواده شنیده شد؛ البته ذکر این نکته هم لازم است که مهم ترین جنبه ارتباط در اعتکاف ارتباط انسان با خداست که در مصاحبه به آن اشاره شده است. از آنجا که این نوع رابطه در بحث اهداف اعتکاف بیان شده در اینجا به جنبه ارتباطات بین انسانی، پرداخته شده است.

۴-۲-۴-۲. ارتباط گسترده و دامنه ارتباط

علی رغم آنکه در تصور اولیه، رابطه با خدا هدف اصلی و اولیه اعتکاف است؛ اکثر پاسخ دهندگان بر لزوم ارتباط با دیگران تأکید داشتند و آن را ضروری می‌دانستند. هر چند که گستره این ارتباط و مزایای آن کم و از نظر زمانی کوتاه مدت است و تبعاً تداوم نمی­یابد، زیرا افراد تلاش دارند که بخش بیشتر وقت خود را صرف عبادت و نیایش نمایند. به هر حال ارتباط اجتماعی هر چند کم دامنه و کوتاه مدت باشد در امر ارضای نیازها تأثیر دارد. بر این اساس است که ارتباط برقرار کردن در اعتکاف را مثبت تلقی کرده و آن را حتّی نوعی سرگرمی و گذران اوقات فراغت دانستند. البته نکته­ای که موجب احتیاط برخی در برقراری ارتباط گسترده می‌شد آن بود که ارتباطات نباید به اصل برنامه‌های اعتکاف صدمه بزند.:

۴-۲-۴-۳. شدت روابط

منظور از شدت روابط، احساس دوری و نزدیکی افراد نسبت به هم یا احساس پیوند قوی در روابط افراد است. این امر در کارهای جامعه شناسانی مثل دور کیم اهمیت زیادی دارد* (رفیع پور، ۱۳۷۷: ۷۸). در اعتکاف روابط افراد بسیار نزدیک است، خصوصاً که اعتکاف جنبه دینی و مذهبی دارد و شرکت‌کنندگان نیز از خود و دیگران تصویر فرد مذهبی و مؤمن دارند و بر اساس آموزه‌های دینی، مؤمنان با هم برادرند و این امر در رفتارهای آنها و احساس نزدیکی بین آنها و نیز پیوند­های قوی و محکم نمود دارد. در گفته‌های برخی از معتکفین دیده می‌شود که این پیوند نزدیک می­تواند آنها را در بهره‌گیری از امور معنوی و افزایش «حال معنوی» کمک کند و حس معنوی را بالا ببرد.

۴-۲-۴-۴. اهداف ارتباط

 اهداف و مقاصد زیادی برای ارتباط با دیگران از سوی مشارکت کنندگان در اعتکاف بیان شد که عبارت­اند از یادگیری و بهره بردن از تجربیات دیگران، فهم دغدغه‌های دیگران، تقسیم خوبی­ها و مهربانی در جمع، تحکیم پیوندها و عدم جدایی و دسته دسته شدن، بحث و گفتگو با دیگران در زمینه­های مختف علمی و غیر علمی، کمک به یکدیگر و مراقبت از هم، آشنایی با فرهنگ­های مختلف و اخلاق و معیارهای گوناگون دیگران.

۵. اثر بخشی در ارتباطات میان فردی

اثر بخشی ارتباطات میان فردی شامل دو بعد است؛ بعد عمل گرایانه که متوجه دستاوردها و موفقیت رسیدن به اهداف ارتباط گیرندگان است و بعد دوم، خشنودی افراد در کنش ارتباطی آنهاست که از این ارتباط لذت و شعف برای آنها حاصل می‌شود (فرهنگی، ۱۳۸۸: ۱۱۱-۱۱۲). پس یک ارتباط میان فردی موفق آن است که هم به اهداف و دستاوردهای مد نظر برسد و هم آن ارتباط لذتبخش و رضایت آفرین باشد. دکتر علی اکبر فرهنگی در کتاب ارتباطات انسانی مدلی درخصوص نقش پنج ویژگی ارتباطات میان فردی در محیط اجتماعی را، ترسیم کرده است که به صورت زیر است (فرهنگی، ۱۳۸۸: ۱۱۳) که در ادامه به بررسی عملکرد آنها در ارتباطات میان فردی در اعتکاف می‌پردازیم.

ویژگی اول، در ارتباطات میان فردی گشودگی است که به معنی آن است که در ارتباطات بین فردی، افراد بایست اطلاعاتی را درباره خود به دیگری بدهند که در گسترش ارتباط میان آنها مفید باشد و آن را تسهیل کند و صادقانه در برخورد با دیگری نظرات خود را بیان دارند (فرهنگی، ۱۳۸۸، ۱۱۴). این نکته در گفتگوهای انجام شده به شکل‌های مختلف ابراز شد:

 در ارتباط با دیگران نسبت به آنها شناخت پیدا می‌کنیم؛ با مسایل آنها آشنا می‌شویم؛ از نظرات یکدیگر آگاه می‌شویم، که گستره این مسایل می‌تواند به مسال روز ومطرح شدن شبهات نیز بیانجامد. از سوی دیگر با فرهنگ های مختلف و آداب ورسوم و اخلاقیات دیگران نیز آشنا می­شویم.

ویژگی دوم همدلی ودرک کردن احساس دیگران در ارتباطات میان فردی است. در واقع همدلی به معنای ایجاد احساس مشترک با یکدیگر ورسیدن به یگانگی در احساس است. برای دستیابی به همدلی بایست از ارزیابی و قضاوت درباره رفتار دیگری پرهیز کرد. در مرحله دوم بایست احساسات و عواطفش را درک کرد و در وهله سوم باید کوشید تجربیاتی را که فرد به آن دست یافته، تجربه کرد (فرهنگی، ۱۳۸۸،۱۱۷). به باور معتکفین، اعتکاف در ایجاد همدلی و ایجاد حس مشترک در بین افراد مؤثر است. از هم جدا نشدن وهمه با هم یکی بودن؛ تقسیم خوبی­ها و مهربانی­ها با هم؛ مناجات­های هماهنگ و در افطاری‌ها با هم بودن می­تواند از جلوه‌های همدلی واحساس مشترک باشد. به بیان یکی از معتکفین در این زمینه فهم دغدغه­های دیگران و فهمیدن اینکه تنها من نیستم که به خدا گرایش دارم و یا اینکه تنها من نیستم که عبادت می‌کنم و… به نوعی به همدلی در همه مراحل آن اشاره دارد.

حمایتگری به عنوان ویژگی سوم؛ یک رابطه میان فردی مؤثر و قابل اتکا رابطه‌ای است که در یک فضای حمایت­گرانه شکل گرفته باشد. در آن فضا شرکت‌کنندگان بایست در فرایند ارتباطی احساس کنند که به آنها اهمیت داده می‌شود و سخنان و کردار آنها تأیید می‌شود و از آنها حمایت به عمل می‌آید تا اینکه در خود، گشودگی ایجادکنند و رابطه با دیگران شکل گرفته وتقویت شود (فرهنگی، ۱۳۸۸: ۱۱۸). برای انجام چنین حالتی توجه به چند امر مهم لازم است: اول، سکوت بستری مناسب برای ایجاد فضای حمایت گرانه ارتباطی است، چراکه از آن به عنوان محملی برای القای مفاهیم وپیام­های غیر کلامی استفاده می­شود که در اعتکاف سکوت کردن و تفکر کردن و در خود فرو رفتن امری کاملاً واضح و روشن است. برخی از مصاحبه شوندگان وجود این ویژگی در اعتکاف دانشجویی را نسبت به سایر اعتکاف­ها علت حضور خود در اعتکاف دانشجویی بیان داشتند. نقش «حال معنوی دیگران» در ایجاد حال و هوای معنوی در دیگران به وضوح در گفتار شرکت‌کنندگان مشاهده می‌شود.

دوم آن که از عوامل مؤثر در ایجاد فضای حمایت­گرانه در ارتباطات می­توان از تساوی با دیگران یاد کرد؛ که در آن فرد خود را از نظر رفتاری وپایگاه اجتماعی در ردیف دیگران قرار داده و از تظاهر به خود برتری بپرهیزد. معتکفین در مصاحبه‌های خود به خوبی این را در قالب جملاتی مثل خود را ندیدن، توجه به دیگران، یکسان بودن همگان با هم و… بیان می­داشتند. از نظر رفتاری هم در رفتار همه آنان چنین حالتی دیده می‌شود.

مثبت‌گرایی به عنوان ویژگی چهارم نیز در ایجاد ارتباط میان فردی مؤثر نقش زیادی دارد، مثبت‌گرایی حداقل به جنبه مثبت پنداری در مورد خویشتن، انتقال احساس خود به دیگران و مشاهده تمایل و اشتیاق دیگران برای برقراری ارتباط تکیه دارد (فرهنگی، ۱۳۸۸: ۱۱۹). هر سه مورد در اعتکاف کنندگان به وضوح مشاهده می‌شود؛ علاوه بر آن که در مصاحبه­ها هم به آنها اشاره شده است. آنها بیان می‌داشتند که حضور آنها در جمع معتکفین به طور ارادی نبوده بلکه توفیق الهی شامل حال آنها شده است و از سوی خداوند برای حضور در این جمع انتخاب شده‌اند، که به خوبی، مثبت پنداری را به نمایش می‌گذارد. تلاش برای انتقال حالات معنوی به دیگران و یا بهره بردن از حالات معنوی دیگران جنبه دوم را متبلور می‌سازد؛ و نهایتاً اینکه می­توان گفت همگان در ارتباط بر قرار کردن با دیگران مشتاق و فعال بودند که این امر را از کمک کردن به دیگران، احترام قائل شدن برای آنها، آنها را مانند خانواده و یا همسایگان خود تلقی کردن وتقسیم خوبی­ها و مهربانی­ها با یکدیگر می‌توان به خوبی دریافت.

تساوی به عنوان آخرین ویژگی مؤثر در ارتباطات میان فردی به این مساله اشاره دارد که از آنجا که افراد باهم متمایزاند و در زمینه­های مختلفی مثل هوش، زیبایی، ثروت، قدرت و… با هم مساوی نیستند، با این همه؛ ارتباطات میان فردی زمانی مؤثر است که فضای حاکم نزدیک به تساوی باشد. برای ایجاد فضای تساوی در ارتباطات میان فردی می­بایست سعی شود به نقاط مشترک که نوعی تساوی است بیشتر تأکید شود (فرهنگی، ۱۳۸۸: ۱۲۰). در مراسم­های دینی خصوصاً نوع جمعی آن معمولاً شرایط و فضای تساوی وجود دارد که این امر در نماز­های جماعت، حج و… به وضوح دیده می‌شود. اعتکاف هم از جمله همین برنامه­هاست که در آن فضای تساوی برقرار شده است. در اعتکاف دانشجویی به دلیل ماهیت آن که همگان دانشجو هستند فضای تساوی برای ارتباطات میان فردی بهتر و بیشتر فراهم است. به این نکته در مصاحبه‌ها تأکید می‌شد که از علل انتخاب اعتکاف دانشجویی آن است که در این فضا می‌توان راحت تر ارتباط برقرار کرد.

نتیجه‌گیری

اعتکاف علی رغم آنکه در نگاه ابتدایی امری صرفاً عبادی به نظر می‌آید و حداکثر در جهت رابطه انسان ـ خدا کارآیی دارد. در نگاهی موشکافانه پدیده­ای است که در یک فرایند ارتباطی، هرسه نوع رابطه انسان ـ خدا، انسان ـ خود و انسان ـ دیگران را پوشش می‌دهد.

علاوه بر آن، پدیده اعتکاف در ارتباطات میان فردی اثر بخش است وموجب بهتر شدن ارتباطات میان فردی می‌شود. این اثر بخشی زمانی افزایش می‌یابد که بین اعضا در فرآیند ارتباطات میان فردی، با یکدیگر تشابه وجود داشته باشد. بسیاری از محققین برآنند که هر اندازه این تشابه بیشتر باشد و ویژگی­های مشابه بیشتری با هم داشته باشند ارتباط راحت و سهل­تر برقرار می­گردد. ویژگی­هایی از قبیل گشودگی، همدلی، حمایتگری، مثبت‌گرایی و تساوی که در اعتکاف وجود دارند در شکل‌گیری ارتباطات میان فردی اثر بخش نقش اصلی دارند.

منابع

۱. بشیر، حسین، امامی، سید مجید، نگاهی نو به روش مصاحبه در پژوهش‌های اجتماعی.

۲. حسینی، سید جواد، اعتکاف تقویت سه رابطه، فصلنامه مبلغان، تیر و مرداد ۱۳۸۷، شماره ۱۰۵.

۳. خان محمدی، کریم، بررسی پدیدار شناختی پدیده چنار خون بار الموت قزوین، فصلنامه شیعه شناسی، ۱۳۸۸، شماره ۲۶.

۴. رفیع پور، فرامرز، آناتومی جامعه، تهران، شرکت سهامی انتشار، ۱۳۷۷.

۵. ریویر، کلود، درآمدی بر انسان شناسی، ترجمه ناصر فکوهی، تهران، ۱۳۸۵.

۶. فرهنگی، علی اکبر، ارتباطات انسانی، تهران، انتشارات رسا، ۱۳۸۸.

۷. محمد پور، احمد، ضد روش (منطق و طرح در روش شناسی کیفی) جلد اول، تهران، انتشارات جامعه شناسان، ۱۳۸۹.

۸. محمدی، بیوک، درآمدی بر روش تحقیق کیفی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۷.

۹. وفا ، جعفر، اسرار و آداب اعتکاف، فصلنامه پیام، تابستان ۱۳۸۸، شماره ۹۵.

ضمیمه ۱)

سؤالات مصاحبه :

محور اول : انگیزه‌ها واهداف

علت شرکت شما در اعتکاف چیست؟

آیا تبلیغات دستگا های تبلیغاتی در انتخاب شما موثر بوده است؟

چرا اعتکاف دانشجویی را انتخاب کردید؟

آیا بازهم در اعتکاف شرکت می‌کنید؟ حتی اگر به آن چه که میخواستید نرسیدید؟

محور دوم : نگاه به اعتکاف

تعریف وبرداشت شما از این مراسم چیست؟

آیا اعتکاف عبادت فردی است یا اجتماعی؟

ویژگی‌های اعتکاف چیست؟

محور سوم : دستاورد های اعتکاف

مهم ترین پیامد ودستاورد اعتکاف چیست؟

چگونه این دستاورد ها را میتوان حفظ کرد؟

میزان تاثیر اعتکاف در رفتارها ونگاه شما به زندگی چیست؟

آیا اعتکاف میتواند در برابر تهاجم فرهنگی مصونیت ایجاد کند؟

محور چهارم: ارتباطات میان فردی

آیا در اعتکاف با دیگران ارتباط برقرار می‌کنید؟

هدف شما از ارتباط با دیگرن چیست؟

آیا در جمع ها ونشست‌های گروهی شرکت می‌کنید؟

آیا ارتباط با دیگران موجب از دست رفتن وقت عبادت نمی‌شود؟


* . اعتکاف دانشجویی دانشگاه قم در سال ۱۳۹۰ در مسجد این دانشگاه برگزار شد.

* . یکی از مصاحبه کنندگان اعتکاف را مانند راهیان نور می‌دانست که هر دو برنامه هایی هستند که افراد در آن باهم همسو و صمیمی و یکدل می‌باشند.

* . دور کیم در مطالعاتش دربارۀ خودکشی به این نتیجه رسید که هر قدر شدت روابط بین افراد بیشتر باشد احتمال خودکشی کمتر است.

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.