اعتکاف، پس از گذشت بیش از چهارده قرن، همچنان یکی از پایدارترین و کارآمدترین فناوریهای فرهنگی اسلام است؛ فناوریای که به مثابه سازهای فرهنگی عمل میکند که تجربهای منظم، قابلانتقال و تکرارپذیر از معنویت را در ساختاری مشخص سامان میدهد. اینکه این آیین تا امروز بدون فرسودگی باقی مانده، خود گواهی است بر اینکه بسیاری از فناوریهای فرهنگی اسلامی در مقام پاسخگویی به نیازهای نسل معاصر همچنان زنده، جذاب و مولّد معنا هستند.
در دهه اخیر، پیشفرضهایی رواج یافته که برای توسعه فرهنگی اسلام باید معنا و محتوا را نگه داشت اما قالبها و فرمها و فناوریهای فرهنگی را تغییر داد؛ گویی چارچوبهای اصیل، دیگر ظرفیت همراهی با انسان جدید را ندارند. این تلقی معمولاً بر این تصور بنا شده که فرمهای سنتی صرفاً ظرفاند و هر ظرف تازهتر، کارآمدتر است. در حالی که تاریخ سنت دینی نشان میدهد که فرمها نه ظرفهای خنثی، بلکه حاملان فعال معنا هستند.
استقبال گسترده از اعتکاف، بهویژه در میان نوجوانان و جوانان که معمولاً سختپسندتر، تجربهگراتر و ساختارشکنتر از نسلهای پیشیناند، خلاف این ادعا را نشان میدهد. همین استقبال میلیونی اثبات میکند که فناوریهای اصیل فرهنگی اسلام، برخلاف تصور برخی، فرسوده و ناتوان نیستند، بلکه توانایی جلب توجه نسلهای مختلف را دارند و میتوانند در دنیای پرشتاب امروز نیز تجربهای عمیق و تازه از معنا عرضه کنند.
این جذابیت نشان میدهد که فرمهای دینی در خود ظرفیت معنا ذخیره کردهاند. فرمهای سنتی، حاصل قرنها انباشت تجربه عبادی، احساسی، جمعی و معنویاند و به همین دلیل، در ذهن و ناخودآگاه فرهنگی مسلمانان نوعی سرمایه اجتماعی و روحی تولید کردهاند. وقتی نوجوان وارد مسجد میشود و در سه روز اعتکاف زیست متفاوتی را تجربه میکند، در حقیقت درون همان قالبی قرار گرفته که ۱۴۰۰ سال حافظ توان روحی و اخلاقی جامعه بوده است.
از اینرو، گزارهی تفکیک معنا از فرم در مدیریت و سیاست گذاری کلان فرهنگی اساساً نادرست است. در متن فرم جریان مییابد. بسیاری از مناسک بدون چارچوب تاریخی خود، قدرت اثرگذاریشان را از دست میدهند. فرمها در دین، بدنههاییاند که معنا در آنها دمیده شده و زیسته شده است. در فرهنگ دینی اساسا تفکیک معنا از فرم حرف نادرستی است و بخش بزرگی از اثرگذاری ها در همان چارچوب انباشته شده و در واقع هیچ فرمی از ایدئولوژی خالی نیست. وقتی محتوای دینی در فرمتهای سرگرمیمحورِ غربی ریخته می شود، ناخواسته قواعد آن پارادایم را پذیرفتهایم. دست کشیدن از فُرم های دینی، در واقع خالی کردن نظام معنایی دین از ابزارهای اختصاصی خودش است. ضمن این که فرمهای اصیل همچون اعتکاف، دارای شناسنامه تاریخی هستند. اینها طی قرنها صیقل خوردهاند و در ناخودآگاه جمعی جامعه، با قداست و احترام گره خوردهاند. حفظ فرم سنتی، در واقع حفظ اقتدارِ معنا است. عدول از این فرم ها، کم خاصیت کردنِ ناخواسته روشهای تبلیغ دین و معنویت است.
اگر بیمحابا از فرمهای اصیل فاصله بگیریم، در واقع بخشی از سرمایه معنایی و فرهنگی خود را کنار گذاشتهایم. در فرم جدید دوباره معنای جدید تولید میشود و این همان نقطهای است که دگرگونی معنایی از آن آغاز میگردد. این سخن، به معنای بسته بودن در برابر استفاده از فناوریهای جدید نیست. دنیای متصل، ابزارهای متنوعی برای ترویج تجربه معنوی در اختیار ما قرار داده و نباید از این امکان چشم پوشید. اما اصل اساسی این است که استفاده از فناوریهای نو باید بر شانههای احیای فرمهای اصیل تکیه بزند. یعنی ابتدا باید معنا را در قالب تاریخیاش زنده، گرم و جذاب کنیم و سپس با بهرهگیری از ظرفیتهای رسانهای، ارتباطی و سازمانی جدید، دامنه اثرگذاری آن را گسترش دهیم.
اعتکاف نمونهای بسیار موفق از همین منطق است، ابتدا تجربه اصیل، بدون تغییر در فرم، توسط نسل جدید کشف شده و جذابیت خود را نشان داده است. سپس رسانهها، شبکههای اجتماعی و امکانات جدید، به گسترش و تعمیق این تجربه کمک کردهاند. نه اینکه فناوری نو جایگزین فرم اصیل شده باشد، بلکه در خدمت آن قرار گرفته است. به همین دلیل است که هر سال، با نزدیک شدن به ایام اعتکاف، موجی از روایتها، یادداشتها، جشنها و ویدئوهای مردمی شکل میگیرد که محتوای سنتی را در بسترهای جدید منتشر میکنند؛ اما همه اینها ریشه در همان فرم اولین دارند: سه روز خلوت گزیدن در مسجد، با آداب مشخص، بر پایه سنتِ ریشهدار. فناوریهای جدید، این فرم را تقویت کردهاند، نه این که جایگزین آن شده باشند.
اعتکاف نمادی که نشان میدهد فناوریهای فرهنگی اسلامی، برخلاف تصورهای رایج، فرسوده و ناکارآمد نشدهاند. بلکه اگر با فهم درست از نقش فرمها، آنها را در بستر نیازهای امروز بازخوانی کنیم، همچنان میتوانند معنا بسازند، جامعه بسازند و نسلهای جدید را به عمق و باطن دین پیوند دهند. راز ماندگاری این فناوریها در پیوند عمیق معنا و فرم است، پیوندی که اگر گسسته شود، محتوا نیز کمجان و بیاثر خواهد شد.
ثبت دیدگاه