به گزارش روابط عمومی ستاد مرکزی اعتکاف، حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر علی آقاپیروز عصر امروز در کرسی علمی‌ترویجی «الگوی کلان حکمرانی فرهنگ دینی بر اساس منظومه فکری امام شهید و نسبت مثانی میان مناسک و شعائر» که در نخستین روز از یازدهمین کنگره ملی اعتکاف در تهران برگزار شد به بیان دیدگاه‌ها و ابهامات خود درباره نظریه پیوند اعتکاف میان مناسک و شعائر دینی پرداخت.
دانشیار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با تأکید بر اینکه ملاحظاتش بیشتر ناظر بر ابهامات نظریه است تا ایراد و اشکال، اظهار کرد هدف از طرح این نکات کمک علمی به دکتر احمدی برای توسعه بحث و تقویت مطالعات مربوط به مناسک دینی، به‌ویژه اعتکاف است؛ ورود به این عرصه و طرح یک ایده علمی اقدامی ارزشمند است که می‌تواند با گفت‌وگو و نقد سازنده به پختگی بیشتری برسد.
وی با اشاره به یکی از آسیب های موجود در مطالعات و برنامه‌ریزی های مرتبط با مناسک دینی افزود: گاهی آیین‌ها و مناسک دینی به‌صورت جزیره‌هایی جدا از یکدیگر مورد توجه قرار می‌گیرند و هر مناسک بدون توجه به ارتباط آن با سایر مناسک و ابعاد مختلف دین بررسی می‌شود؛ درحالی‌که چنین رویکردی نمی‌تواند به‌تنهایی زمینه‌ساز تحقق تمدن اسلامی باشد.
وی ادامه داد اگر نگاه ما به مناسک نگاهی جزیره‌ای و صرفاً آیینی باشد نمی‌توانیم از ظرفیت‌های گسترده آنها برای تحقق اهداف کلان دینی و تمدنی استفاده کنیم. از این‌رو عبور از تبلیغ آیینی به سمت تبلیغ تمدنی، مستلزم بازنگری در نحوه فهم و ارتباط میان مناسک دینی است.
این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به نظریه «مثانی» در فهم آیات قرآن کریم بیان کرد: در این رویکرد آیات قرآن یکدیگر را تأیید و در فهم یکدیگر نقش‌آفرینی می‌کنند و برای فهم یک آیه می‌توان از آیات دیگر بهره گرفت؛ رویکردی که در آثار اندیشمندانی همچون علامه طباطبایی و آیت‌الله جوادی آملی نیز مورد توجه قرار گرفته است.
وی با اشاره به تلاش ارائه‌دهنده نظریه برای استفاده از این الگو در تبیین مناسک و شعائر دینی ادامه داد: ایده برقراری پیوند میان مناسک ایده‌ای قابل تأمل و ارزشمند است؛ بااین‌حال این پرسش مطرح می‌شود که چرا برای اثبات ارتباط میان مناسک باید از الگوی فهم آیات قرآن به این حوزه منتقل شویم؟ درحالی‌که با توجه به ماهیت نظام‌مند دین و ارتباط اجزای آن می‌توان این مسئله را از مبانی خود دین نیز تبیین کرد.
آقاپیروز درباره عنوان نظریه مطرح‌شده اظهار داشت لازم است نسبت میان دو محور اصلی بحث یعنی «حکمرانی فرهنگی» و «نظریه نسبت مثانی میان مناسک و شعائر دینی» روشن‌تر شود. باید مشخص شود که تمرکز اصلی پژوهش بر ارائه یک نظریه درباره پیوند مناسک است یا طراحی الگویی کلان برای حکمرانی فرهنگی؛ چراکه هر یک از این دو رویکرد اقتضائات و الزامات علمی خاص خود را دارد.
دانشیار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با طرح پرسشی درباره گستره‌ی مناسک مورد بررسی گفت: مناسک و شعائر دینی بسیار فراتر از نمونه‌هایی مانند اعتکاف، ماه مبارک رمضان، محرم و اربعین هستند. برای مثال امر به معروف و نهی از منکر، خمس و زکات نیز در این منظومه جای می‌گیرند. باید روشن شود که ملاک انتخاب مناسک مورد بررسی چیست و چگونه می‌توان ارتباط میان مجموعه گسترده‌تری از مناسک را تبیین کرد.
وی با تأکید بر اینکه مناسک دینی از نظر جایگاه و کارکرد هم‌وزن نیستند، ابراز کرد مناسکی مانند حج و اعتکاف با وجود برخورداری از پیوندهای مشترک از نظر جایگاه و کارکرد یکسان نیستند. ازاین‌رو در طراحی الگوی کلان حکمرانی فرهنگی باید به تفاوت جایگاه، اهمیت و نقش هر یک از مناسک نیز توجه شود.
این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به ضرورت شناسایی مناسک محوری در منظومه دینی افزود: به نظر می‌رسد در میان مناسک و شعائر باید نسبت و جایگاه مناسک محوری نیز مشخص شود. در گفت‌وگوهای صورت‌گرفته مسئله ولایت به‌عنوان یکی از محورهای مهم این منظومه مطرح شده است موضوعی که می‌تواند در تبیین ارتباط میان مناسک و امتداد اجتماعی آنها مورد بررسی قرار گیرد.
دانشیار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی تبیین چگونگی گذار از تبلیغ آیینی به تبلیغ تمدنی را از دیگر مسائل نیازمند بررسی دانست و گفت: صرف برگزاری مناسک کافی نیست بلکه باید مشخص شود که حضور افراد در این آیین‌ها چه تأثیری بر رفتار اجتماعی، سبک زندگی و حرکت آنان به سمت حیات طیبه دارد. این امتداد اجتماعی باید در چارچوبی روشن تبیین شود.
آقاپیروز با طرح مسئله سنجش آثار مناسک دینی بیان کرد اگر قرار است آثار اجتماعی و فرهنگی مناسک ارزیابی شود، باید روش سنجش آن نیز طراحی شود. برای مثال افراد شرکت‌کننده در اعتکاف از نظر سن، سطح ایمان و شرایط فردی با یکدیگر تفاوت دارند بنابراین نمی‌توان بدون توجه به این تفاوت‌ها آثار اعتکاف را برای همه یکسان در نظر گرفت.
وی افزود: باید بررسی شود که چگونه می‌توان اثرگذاری مناسک را ارزیابی کرد و تا چه اندازه امکان اندازه‌گیری تغییرات رفتاری و اجتماعی ناشی از آنها وجود دارد.
آقاپیروز اضافه کرد: ضمن اینکه در این فرایند، نباید حقیقت ایمان و ابعاد معنوی مناسک به شاخص‌های کمی تقلیل یابد یا تحت‌الشعاع سنجش‌های عددی قرار گیرد.
وی با تأکید بر ضرورت تداوم گفت‌وگوی علمی درباره این نظریه مطرح کرد ایده پیوند میان مناسک و شعائر دینی ایده‌ای خوب و ارزشمند است اما برای تبدیل شدن به الگویی کارآمد در حکمرانی فرهنگی و حرکت به سمت تمدن اسلامی به تأمل بیشتر، تبیین مبانی، روشن‌شدن سازوکار ارتباط مناسک و طراحی روش‌های معتبر برای ارزیابی امتدادهای اجتماعی آنها نیاز دارد.
ثبت دیدگاه